साळकजातकम्

पालित्रिपिटकस्य जातकसंख्या २४९ इयं कथा भगवता बुद्धेन एकस्य वरिष्ठभिक्षोः विषये अकथ्यत्, यः स्वसंरक्षणे स्थितं शिष्यम् इतीव कठोरम् आचरत्, यत् सः तरुणः गृहस्थजीवनं प्रत्यागतवान्। वरिष्ठस्य क्षमायाचनाभिः सः पुनः पुनः प्रत्यानीतः, अन्ततः च सः परं प्रलोभनम् अस्वीकृतवान्। क्रौर्यस्य पश्चात् मधुरप्रलोभनस्य एषः पुरातनः प्रतिमानः कियत् प्राचीनः इति दर्शयितुं बुद्धः साळकनामकस्य कपेः कथां स्मृतवान्।

तस्मिन् पूर्वजन्मनि, वाराणस्यां ब्रह्मदत्तस्य राज्ञः काले, बोधिसत्त्वः भूस्वामिनः कुले जातः, धान्यवणिज्यया जीविकाम् अकरोत्। समीपे एकः व्यालग्राही निवसति स्म, यस्य समीपे साळकनामकः प्रशिक्षितः कपिः आसीत्, यं सः विषनाशकम् औषधं खादयित्वा सर्पेण सह क्रीडितुं शिक्षितवान्।

यदा नगरे उत्सवः घोषितः, तदा व्यालग्राही उत्सवे भागं ग्रहीतुम् उत्सुकः साळकं वणिजः रक्षायां निक्षिप्य सप्तदिनानि यावत् अन्यत्र गतवान्।

सप्तदिनेषु गतेषु व्यालग्राही प्रत्यागत्य स्वकपिं प्रार्थितवान्। साळकः स्वामिनः स्वरं श्रुत्वा धान्यापणात् तं प्रति त्वरितं निर्गतः। किन्तु सः पुरुषः वंशदण्डेन तं प्रहृतवान्, वने नीत्वा बद्धवान्, ततः स्वपितवान्।

साळकः स्वबन्धनं मोचयित्वा आम्रवृक्षम् आरुह्य, सुप्तस्य पुरुषस्य शिरसि आम्रास्थिं पातितवान्। ऊर्ध्वं दृष्ट्वा यदा व्यालग्राही तं दृष्टवान्, तदा सः मधुरवचनैः तम् अधः आह्वातुं प्रयतते स्म, प्रतिज्ञां कुर्वन् यत् साळकः तस्य एकमात्रः पुत्रः कुलस्य च स्वामी भविष्यति। साळकः प्रत्यवदत् यत् यः तं वंशदण्डेन प्रहृतवान्, सः तं सत्यं मित्रं कथं मन्येत; सः तु आम्रवने रमिष्यते, व्यालग्राही च स्वेच्छया गृहं गच्छतु।

एवम् उक्त्वा साळकः वने अन्तर्धीयत, व्यालग्राही च शोकाकुलः गृहं प्रत्यागतवान्; तस्य प्रशिक्षितस्य प्रदर्शकस्य स्थाने केवलं स्वप्रदत्तानां प्रहाराणां तथा विलम्बेन आगतस्य प्रलोभनस्य स्मृतिः एव अवशिष्टा। यः सत्तायां सति निर्दयतया प्रहरति, तथा यः तां नष्ट्वा एव प्रेम्णः वार्तां करोति, सः कस्यापि विश्वासस्य योग्यः नास्ति।

कथायाः अन्ते बुद्धः अभिज्ञातवान् यत् शिष्यः कपिः अभवत्, वरिष्ठः व्यालग्राही अभवत्, स्वयं च धान्यवणिक् आसीत्। साळकः तं नवदीक्षितं प्रतिनिधित्वम् अकरोत्, यः अन्ते वरिष्ठस्य क्रौर्यं प्रति प्रत्यागमनं त्यक्तवान्। यः विवेकः एकदा कपिं मिथ्यास्नेहस्य प्रभावात् दूरे अरक्षत्, स एव विवेकः तस्य शिष्यस्य आवश्यकः आसीत्। तेन विना शिष्यः परिचितस्य स्वरस्य मधुरतमानां प्रतिज्ञानां प्रत्युत्तरदानं त्यक्तुं शक्तः अभवत्।

साळकस्य प्रत्याख्यानेन यत् संरक्षितं, तत् कदापि सरलं हठं न आसीत्। तत् तु प्रज्ञा आसीत्, या प्रस्तावं तस्य पृष्ठस्थे व्यवहारप्रतिमाने परीक्षते, न तु तं वहतां शब्दानां मृदुतया। साळकः एकदा विश्वसितवान् यत् सप्तदिनानन्तरं स्वामी तं प्रेम्णा स्वीकरिष्यति, स्वामिनः आह्वाने च सः धान्यापणात् त्वरितं निर्गतः आसीत्। तस्य विश्वासस्य प्रत्युत्तरं वंशदण्डेन प्राप्तम्। सः पुनः तां भ्रान्तिं न अकरोत्; तस्य भेदः तस्य, तथा च यं शिष्यं बुद्धः पश्चात् तेन सह तुलितवान् तस्य, कस्यापि मृदुव्यवहारस्य नूतनप्रतिज्ञायाः अपेक्षया अधिकं हितं कृतवान्।

व्यालग्राही कदापि मधुरवचनानि आवश्यकानि न अमन्यत, यावत् साळकः तस्य बाहुपरिधौ आसीत्। केवलं तस्य आम्रशाखायाः दूरत्वं प्रकटितवत्, यत् अन्यस्य प्राणिनः उपरि यथार्थः अधिकारः अपगते स्नेहः कियत् शीघ्रं निर्मीयते इति। यः शिष्यः अन्ततः स्वस्य वरिष्ठस्य क्षमायाचनानां प्रति प्रत्यागमनं त्यक्तवान्, सः तामेव शिक्षां प्राप्तवान्, यां साळकः स्वयमेव पूर्वं प्राप्तवान्। शक्तिसन्तुलने परिवर्तिते पश्चात् दत्तः स्वरपरिवर्तनः हृदयपरिवर्तनस्य वास्तविकं प्रमाणं न भवति। सत्यस्य स्नेहस्य सुनिश्चितं प्रमाणं सदा तत् एव रहितम्, यत् कोऽपि अन्यं कथं व्यवहरति, यदा तं निकटे धारयितुं किमपि अपेक्षा न भवति।