शङ्खधमनजातकम्

बुद्धः पालित्रिपिटकस्य षष्ठितमं (६०) जातकम् इदं जेतवनविहारे निवसन् स्वेच्छाचारिणं भिक्षुं प्रति कथितवान्, यः वृद्धभिक्षूणां परामर्शं न शृणोति स्म। शास्ता अवदत् यत् एषा हठधर्मिता प्रथमवारं न आविर्भूता, ततः सः एकं पूर्वजन्म स्मरति स्म यत्र पितुः प्रज्ञापूर्णस्य उपदेशस्य अनादरात् उभौ अपि सद्यः विपत्तिम् अप्राप्नुताम्।

यदा ब्रह्मदत्तः वाराणस्यां राज्यं करोति स्म, तदा बोधिसत्त्वः शङ्खवादकानां कुले जातः। तेषां वृत्तिः उत्सवेषु, शोभायात्रासु, राजकीयेषु प्रसङ्गेषु च महाशङ्खस्य वादनम् आसीत्। पिताऽपि तस्मिन् एव कौशले निपुणः आसीत्; उभौ यत्र यत्र तेषां कौशलस्य आवश्यकता स्यात्, तत्र गत्वा शङ्खस्य गम्भीरनादेन जीविकाम् अर्जयतः स्म।

सार्वजनिक-उत्सवः भविष्यतीति वार्ता प्राप्ता; पितापुत्रौ तत्र गन्तुं प्रस्थितौ, यतः एवंविधेषु समागमेषु शङ्खवादकाः सदा अपेक्षिताः आसन्। तयोः वादनेन समागताः जनाः अत्यन्तं तुष्टाः अभवन्, उत्सवान्ते तौ स्वश्रमस्य समुचितं धनं सञ्चितवन्तौ।

अर्जितं धनं सुरक्षितं कृत्वा पितापुत्रौ तस्य वनस्य मार्गेण गृहं प्रत्यावृत्तौ, यत् दस्युभिः बहुधा सेवितम् इति प्रसिद्धम् आसीत्। एवंविधानि वनानि प्रकटं धनं वहतां पथिकानां सामान्यः भयः आसन्; तौ जानीतः स्म यत् स्वोपार्जितं धनं सुरक्षितं गृहं नेतुम् अवधानेन गन्तव्यम्।

छायायुक्तं मार्गं प्रविशत्सु, द्वयोर्मध्ये कनीयान् अपि बोधिसत्त्वः पितुः अपेक्षया सङ्कटं सम्यक् अबुध्यत। सः संयमस्य आग्रहं कृतवान्: शङ्खवादनेन वनं स्वागमनं ज्ञापयितुं न किमपि प्रयोजनम्; यदि वादनम् एव अनिवार्यं तर्हि अल्पं सावधानं च वादनीयम्, यतः निरन्तरः तीव्रः नादः समीपे निगूढानां दस्यूनां ध्यानम् आकर्षेत्।

किन्तु पिता पुत्रस्य प्रज्ञापूर्णं परामर्शं न अन्वपद्यत। स्वकौशले गर्वितः, उत्सवक्षेत्रम् इव वनमपि स्वसङ्गीतेन पूरयितुम् उत्सुकः, सः चेतावनीम् उपेक्ष्य यथापूर्वं पथि गच्छन् शङ्खं पुनः पुनः उच्चैः वादयति स्म, यत्र स्थितः तत् न चिन्तयन्।

तद् वनं वस्तुतः दस्युसमूहस्य निवासः आसीत्; शङ्खस्य निरन्तरः, निश्चिन्तः नादः वृक्षाणां मध्येन स्पष्टं प्रसरति स्म। दस्यवः तादृशेन औदासीन्येन पुनः पुनः वाद्यमानं शङ्खनादं श्रुत्वा तत्क्षणम् अवगच्छन् यत् धनरक्षकः सावधानः पथिकः एवं शब्दं न करिष्यति, तथा च सुलभम् अवसरं परिचिनुवन्।

दस्यवः पितापुत्रयोः उपरि आपतन्, उत्सवे अतिश्रमेण अर्जितं धनम् अपहृतवन्तः, यात्रायाः पारितोषिकरूपेण किमपि अविशिष्टं नाभवत्। उत्सववेतनस्य सर्वं कष्टेन लब्धं क्षणमात्रेण नष्टम्, यतः तेषु एकः स्वाभिमानं सावधानतां च द्वयोः सुरक्षार्थम् न संयम्य इच्छति स्म।

यद् अभवत् तत् विचार्य बोधिसत्त्वः पितरं प्रति एकां गाथाम् अभाषत, या अद्यापि संरक्षिता अस्ति: कस्मिन्नपि कर्मणि नातिदूरं गन्तव्यम्, अतिरेकः परिहर्तव्यः, यतः अतिमात्रं वादनेन यत् वादनेन लब्धम् आसीत् तत् अधुना नष्टम्। एषा गाथा सम्पूर्णां घटनां ‘कदा पर्याप्तम्’ इति ज्ञातुः एकस्यां शिक्षायां सङ्क्षिप्तवती।

एतां कथां कथयित्वा बुद्धः तत्र स्थितान् पात्रान् स्वसमयस्थैः जनैः सह अभिन्नान् अकरोत्। अधुनातनः स्वेच्छाचारी भिक्षुः, यः वृद्धभिक्षूणां परामर्शं न शृणोति, सः एव वनेऽपि पुत्रस्य चेतावनीं न श्रुतवान् पिता। किं च, बुद्धः स्वयमेव घोषितवान् यत् सः एव पुत्रः बोधिसत्त्वः आसीत्, यः संयमस्य प्रज्ञापूर्णं परामर्शम् अददात्, यः अनादृतः अभवत्।

एतत् षष्ठितमं जातकं न सङ्गीतस्य वा दस्युकर्मणः कथारूपेण, अपि तु सुधारं प्रत्याख्यातृ-अभिमानस्य भयस्य तीक्ष्णा शिक्षारूपेण स्थायि अस्ति। पितुः कौशलं सत्यम् आसीत्, तस्य अर्जितं च सत्यनिष्ठया प्राप्तम्, तथापि यदा सः पुत्रस्य विवेकयुक्तेन परामर्शेन स्वोत्साहं संयमयितुं न अङ्गीकृतवान्, तदा किमपि तं रक्षितुं न शक्तम्। बुद्धः इमां प्राचीनां घटनाम् उपयुज्य हठिने भिक्षवे, तदनन्तरं च श्रोतृभ्यः दर्शितवान्: लघोः निम्नस्थितस्य वा प्रज्ञाऽपि अवधेया, यत् अन्यथा निर्दोषे कर्मणि अतिरेकः अवधानपूर्वकं निर्मितं नाशयितुं शक्नोति। संयमः, कालोचितं नियमनं, सत्परामर्शस्य अनुसरणाय च स्वेच्छा, स्रोतः किमपि भवतु, इयमेव सत्या सम्पत्तिः, यां रक्षितुम् अयं कथा श्रोतॄन् आग्रहयति।