सन्थवजातकम्

भगवान् बुद्धः जेतवने विहरन् पालित्रिपिटके द्विषष्ट्यधिकशततमम् (162) इदं जातकम् अकथयत्, यदा भिक्षवः परिप्रष्टवन्तः यत् तस्मिन् काले तापसानाम् अग्निपूजायाः किम् आध्यात्मिकं मूल्यं वर्तते वा इति। शास्ता अवदत्—पुरातनाः प्राज्ञाः अपि पवित्रस्य अग्नेः पोषणे किञ्चित् श्रेयः अमन्यन्त, यावत् प्रत्यक्षानुभवः अन्यथा नाशिक्षयत्; ततः स्वयं यस्मिन् जन्मनि एतम् पाठम् अधिगतवान् तत् जन्म अकथयत्।

यदा ब्रह्मदत्तः वाराणस्यां राज्यम् अकरोत्, तदा बोधिसत्त्वः ब्राह्मणकुले उदपद्यत। षोडशे वर्षे सः गृहस्थजीवनं परित्यज्य, लौकिकविषयेषु अरुचेः कारणात्, वनं प्रविश्य तापसरूपेण अवसत्। कुलपरम्परानुसारेण सः जन्मकाले प्रज्वालितम् अग्निं सह नीतवान्, आचार्यैः यथोपदिष्टं तं परिचर्य पूजयितुं सङ्कल्पितवान्।

वनस्य गभीरप्रदेशे तरुणः तापसः पर्णैः तृणैश्च साधारणां कुटीं निर्मितवान्, तत्र च पवित्रम् अग्निं नित्यं पोषयन् प्रज्वलितं धारितवान्। कालान्तरे तस्य तपसा प्रसन्नाः ग्रामवासिनः तण्डुलं घृतं च उपायनरूपेण आनीतवन्तः। यम् अग्निं सः निष्ठया सेवितवान्, तस्य सम्माननाय सः बहुलं तण्डुल-घृतमयम् एतम् उपहारं विशिष्टाहुतिरूपेण ज्वालायां प्रक्षिप्तवान्।

घृतेन स्निग्धतण्डुलेन च ज्वालाः सहसा अनियन्त्रितवेगेन उदतिष्ठन्। तापसः तं निरोद्धुं किमपि कर्तुं पूर्वमेव अग्निः यत्नेन निर्मितायाः कुटीरस्य शुष्कतृणेषु प्रज्वलितः। क्षणमात्रेण यः आश्रमः स्वहस्तेन निर्मितः धैर्येण च रक्षितः, सः यम् अग्निं सः पोषयन् पूजितवान् तेनैव सर्वथा दग्धः।

धूमायमानस्य भस्मशेषस्य पुरतः स्थित्वा तापसः यद् अभवत् तद् अचिन्तयत्, रक्षितयोः गाथयोः प्रथमां च उक्तवान्: पापमित्रात् परं किमपि पापम् नास्ति; यतः सः स्वाग्निं प्रभूतेन तण्डुल-घृतेन अपोषयत्, यत् कुटीरं निर्मातुं तेन महान् श्रमः कृतः तत् स्वाग्निना एव तस्य कृते दग्धम्। अस्मिन् एकस्मिन् तीक्ष्णे प्रतिमायां सः अवबुद्धवान् यत् यम् अग्निम् उपकारिणम् इति सः प्रियम् अमन्यत, सः अवसरे लब्धे स्वं वास्तविकं संहारकं स्वभावं प्रदर्शितवान्।

अग्निः कथमपि सम्यक् सेव्यमानोऽपि सत्यः मित्रं भवितुं न शक्नोति इति स्पष्टं दृष्ट्वा, तापसः तं अग्निं सर्वथा निर्वापितवान्, यज्ञाग्निं च पुनः कदापि न प्रज्वालयिष्यामि इति सङ्कल्पितवान्। शेषं सङ्गृह्य सः विनष्टात् आश्रमस्य स्मृतेः दूरं पर्वतेषु अधिकगभीरं निवृत्तः, स्वाध्यात्मजीवनाय विश्वसनीयतरम् आधारम् अन्वेषमाणः।

उच्चपर्वतेषु स्वीये नूतने निवासे तापसः एकदा अनपेक्षितं मृदु च दृश्यं दृष्टवान्: कृष्णा हरिणी शान्तं सिंहस्य व्याघ्रस्य चित्रकस्य च मध्ये विचरन्ती, त्रयाणां मुखानि पर्यायेण लिहन्ती आसीत्, यथा ते अतिप्रियाः सहचराः स्युः। एते स्वभावतः उग्राः आसन्; सामान्यः कोऽपि प्राणी एतेषां सङ्गे भयम् अनुभवेत्। तथापि अत्र तेषु मध्ये मृदुः स्नेहः सहजता च आसीत्, न हिंसा न च हानिः।

अनेन दृश्येन चलितः तापसः द्वितीयां गाथाम् उक्तवान्: सुसङ्गतात् परं किमपि श्रेष्ठं नास्ति, यतः अत्र सः सत्यमित्रतायाः कृपालुकर्माणि अपश्यत्—सिंहः व्याघ्रः चित्रकश्च समीपे तिष्ठन्ति स्म, यदा कृष्णा हरिणी त्रयाणां मुखानि लिहति स्म। यत्र अग्निः भक्तियुक्तायाः सेवायाः प्रतिफलं विनाशेन अदात्, तत्र भयानकानां प्राणिनां मध्ये एषा अविचारणीया मैत्री दर्शयति स्म यत् सत्यं सहचरत्वं यत्र अस्ति, तत्र बाह्यस्वभावम् अनपेक्ष्य सुरक्षा उष्णता च लभ्येते।

तस्मात् दिनात् तापसः कर्मकाण्डसेवया भयानकानां दुर्दमनीयानां शक्तीनां तुष्टिं कर्तुं सर्वं सङ्कल्पं परित्यक्तवान्; यतः एताः स्वस्वभावानुसारम् एव प्रतिफलन्ति—संहर्तारः चेत् संहारेण, मृदवः चेत् मृदुत्वेन—कोऽपि भक्तियुक्तः पोषः वस्तुनः मूलस्वभावं परिवर्तयितुं न शक्नोति इति सः अवबुद्धवान्। तस्य स्थाने सः ध्यानेन स्वचित्तं सम्यक् विकसयितुं प्रवृत्तः, आन्तरिकविनयेनैव लभ्यमानां स्थैर्यं शरणं च अन्विषन्। एतेन अभ्यासेन गभीरं ध्यानसमाधिं प्राप्य कालेन ब्रह्मलोके उदपद्यत।

कथायाः समाप्तौ बुद्धः अवदत्, यत् तस्मिन् काले स्वयमेव सः प्रथमं संहारकम् अग्निं पोषितवान् तापसः आसीत्; पश्चात् पर्वतपादे प्रज्ञाम् अलभत। विनाशकारिणः सङ्गस्य पोषकस्य सङ्गस्य च भेदं कठोरानुभवेन शिक्षमाणः।

इदं द्विषष्ट्यधिकशततमं जातकं तं प्रश्नं प्रति प्रत्यक्षम् उत्तरं शिक्षारूपेण तिष्ठति: स्वभावतः संहारकस्य वस्तुनः कर्मकाण्डसेवा तस्य स्वभावं न परिवर्तयति, कियत्कालं कियता वा भक्त्या क्रियमाणापि। तापसस्य कल्पितभक्तिः, या पुनःकथने अतीव सजीवा, इन्धनं ज्वालां च मिलति क्षणे निरर्थका अभवत्; यतः अग्निः स्वनियमेन ज्वलति, न तु यत् कृतज्ञता तेन दातव्या तदनुसारेण। परन्तु यः प्रसङ्गः अस्य भयस्य उद्घाटकः आसीत्, सः तस्य विपर्ययम् अपि प्रदर्शितवान्: कृष्णहरिण्याः त्रिभिः हिंस्रजन्तुभिः सह अविचारणीयायां मृदुतायां बोधिसत्त्वः अवगतवान् यत् सुसङ्गतिः बाह्यरौद्रस्य अपेक्षया विना सदा सुसङ्गतिः एव तिष्ठति, तथा च सत्या शरणं तत्र अस्ति यत्र ज्ञायते कः सम्बन्धः पोषयति, कः केवलं ग्रसितुम् अवसरं प्रतीक्षते।