सतधम्मजातकम्

भगवान् बुद्धः जेतवने निवसन् इमं जातकम् अकथयत्, यत् पालिग्रन्थस्य जातकसङ्ख्या १७९ अस्ति, ये भिक्षवः अनुचितोपायैः जीविकां कुर्वन्ति स्म, तान् सम्बोध्य — यथा चिकित्सावृत्त्या, दूतकर्मणा, उपहारविनिमयेन भिक्षां गृह्णन्, न तु यथोचितरूपेण स्वीकुर्वन्। शास्ता चेतयति स्म यत् एतादृशैः अधर्ममार्गैः प्राप्तं जीवनोपायं न सत्यं सुखं ददाति, अपि च दुर्गतिजन्म अपि प्रापयेत्। एतद् दृष्टान्तेन सः एकस्य गर्विष्ठस्य ब्राह्मणस्य कथां अकथयत्, यस्य क्षुधा तं भोजनात् अपि अधिकं गिलितुं प्रेरितवती।

यदा ब्रह्मदत्तः वाराणस्यां राज्यं करोति स्म, तदा बोधिसत्त्वः निम्नतमे जातौ जातः। एकदा निर्जनमार्गे यात्रां कुर्वन् सः सतधम्म नामकेन अपरेण युवकेन सह मिलितः, यः उत्तरदेशस्य धनिकस्य उच्चकुलीनस्य ब्राह्मणपरिवारस्य पुत्रः आसीत्। यद्यपि तयोः जीवनस्थितिः परस्परं अतिदूरस्था आसीत्, तथापि तौ एकस्मिन् एव मार्गे सहगामिनौ अभवताम्, तथा अन्यसङ्गाभावात् सहयात्रिकौ इव अग्रे गतौ।

प्रातर्भोजनस्य समये बोधिसत्त्वः, यः यात्रार्थम् आहारं वहति स्म, सहचरेण सह तत् भोक्तुं सौजन्येन प्रस्तावितवान्। सतधम्मः घृणया निवृत्तः सन् तद् निरस्तवान्, बोधिसत्त्वं नीचं मनुष्यं वदन्, यः स्वजन्मानुसारेण ब्राह्मणेन सह भोजने अयोग्यः आसीत्। बोधिसत्त्वः एतेन न क्रुद्धः अभवत्; सः स्वभागं सावधानतया, अपव्ययं विना, अभुङ्क्त, तथा तौ दीर्घदिनपर्यन्तं स्वमार्गे अग्रे गतौ।

मार्गः कस्यापि ग्रामात् दूरस्थः आसीत्, सतधम्मः स्वयं भोजनं न आनीतवान्, सम्भवतः स्वगर्वे स्वजन्मनि च अतिविश्वसन्। सूर्यस्य तापेन दिवसः व्यतीयाद् यथा यथा, तस्य उदरं क्षुधया पीडितुम् आरभत, सायंकाले च सः क्षीणः कम्पमानश्च अभवत्, वेदनापूर्णया आकाङ्क्षया बोधिसत्त्वं पश्यन्, यः पुनः भोक्तुं सज्जः आसीत्।

प्रथमं स्पष्टतया याचितुं गर्वात् अनिच्छन् सतधम्मः स्वयं मनसि उक्तवान् यत् यदि सः भोजनं करोति, तर्हि सः भोजनस्य अन्तःस्थं, अधिकतया स्वीकार्यं भागमेव ग्रहीष्यति, तथा बोधिसत्त्वेन यः भागः अतीव स्पृष्टः, तं त्यक्ष्यति। स्वजातिशुद्धिं रक्षितुम् इव एतस्य गुप्तविचारस्य अनुमोदनं सः अकरोत्, यद्यपि क्षुधा तस्य अन्यान् सर्वान् विचारान् अभिभूतवती। परन्तु अन्ते, निराशः क्षुधार्तः च सन्, सः विलापं कृत्वा बोधिसत्त्वं तस्य पात्रे यत् किमपि अवशिष्टम् आसीत् तस्य याचनां कृतवान्।

बोधिसत्त्वः निन्दां विना अवशिष्टम् आहारं सहचरेण सह व्यभजत्। सतधम्मः तत् सत्वरं गृहीत्वा द्रुतं भुक्तवान्, प्राणरक्षायाः सहजया पशुवत् आवश्यकतया प्रेरितः प्रतिरोधस्य सीमामतिक्रम्य। कतिपयकवलमात्रं यावत् क्षुधा एव तस्य शासनं करोति स्म, तथा यत् भोजनं क्षणपूर्वं तेन अयोग्यम् उक्तम् आसीत्, तत् कृतज्ञतया तस्य उदरं प्रविशति स्म।

गिलनमात्रेण एव सतधम्मस्य हृदये लज्जा आत्मग्लानिश्च प्रादुरभवन्। सः भयेन अवगतवान् यत् सः किं कृतवान्— एकः उच्चकुलीनः ब्राह्मणः, यः स्वशुद्धवंशे गर्वितः आसीत्, सः तस्य मनुष्यस्य परित्यक्तम् अवशिष्टं भुक्तवान्, यं सः कतिपयघण्टापूर्वं स्पष्टतया तिरस्कृतवान् आसीत्। तस्य अवबोधः इतीव तीव्ररूपेण आघातं कृतवान् यत् सः वमनं कर्तुं आरभत, रक्तमपि उत्क्षिप्तवान्, तस्य शरीरं यथा तस्य गर्वः आहतः आसीत्, तथा एव उग्ररूपेण विद्रोहं कृतवत्।

स्वव्यथायां सतधम्मः श्लोकेन विलपितवान्: कियत् तुच्छं आसीत् तत्, तस्य अवशेषश्च, स्वेच्छाविरुद्धम् अपि दत्तः, तथापि सः उच्चकुलीनः ब्राह्मणः एतेन रोगितः अभवत्। सः स्वयमेव पृष्टवान् यत् स्वजीवनरक्षार्थम् एव एतादृशं पापं किमर्थं कृतवान्, तथा स्वलज्जां सोढुम् असमर्थः सः एकाकी वनं पलायितः, यत्र सः एकान्ते मृतः, तस्य गर्वेण एव दग्धः, यः गर्वः प्रथमं भोजनं प्रत्याख्यातवान् आसीत्।

सतधम्मस्य भाग्यं विचार्य बुद्धः श्रोतृभ्यः भिक्षुभ्यः द्वितीयां गाथाम् अभाषत — यः दुष्टतया जीवति, यः जीविकाप्राप्तिविधिं न गणयति, सः यत् लब्धं तत्र सत्यं आनन्दं न प्राप्नोति, यथा अस्यां कथायां ब्राह्मणः स्वगर्वस्य स्वविवेकस्य च विरुद्धं भुक्तेन भोजनेन आनन्दं न प्राप्तवान्। अत्र विषयः न तु भोजनस्य अशुद्धता, अपि तु यत् रीत्या यत् भावेन च तत् गृह्यते, तत् तस्य सम्भाव्यं हितं विषयीकरोति।

कथां समापयन् बुद्धः स्वयमेव कथायां निम्नजातीयः पुरुषः इति अभिज्ञापितवान्, यः स्वभोजनं स्वतन्त्रतया निर्विचारं दत्तवान् बोधिसत्त्वः आसीत्, सतधम्मः च तस्य सर्वेषां जनानां भाग्यं प्रतिनिधीकरोति, ये स्वजीविकायाः प्रकारं गर्वेण नियन्त्रयन्ति।

इदं जातकं सङ्ख्या १७९ इति एकविंशतिः अनुचितोपायान् प्रति प्रत्यक्षं तिरस्कारस्य रूपेण तिष्ठति, यैः बुद्धस्य समये केचन भिक्षवः भिक्षां प्राप्नुवन् — औषधं, अनुग्रहं, चाटुकारितां वा विनिमयरूपेण दत्त्वा, न तु सहजदानरूपेण स्वीकृत्य। यथा सतधम्मस्य शरीरं लज्जया स्वघातेन च भक्षितम् अन्नं प्रत्याख्यातवत्, तथैव बुद्धः अवदत् यत् अनुचितरीत्या लब्धः जीवनोपायः भिक्षोः आध्यात्मिकं जीवनं न पोषयति, यद्यपि सः बहुलः प्रतीयते। बोधिसत्त्वस्य अपमाने शान्तः गौरवः, अपमानं स्वसहचरस्य विरुद्धं न धारयन् यः स्वान्तिमम् अन्नं तेन सह अभागयत्, — एषा कथायाः सत्यतरा शिक्षा अस्ति: गौरवं जन्मना न, अपि तु स्वाभाविकेन आचरणेन सिद्ध्यति, तथा कोऽपि आन्तरिकः गर्वः मनुष्यं स्वजीवनपद्धत्याः परिणामेभ्यः रक्षितुं न शक्नोति।