सिंहचर्मजातकम्

पालित्रिपिटकस्य जातकसंख्या १८९ इयं भगवता बुद्धेन कोकालिकं प्रति उक्ता, यः एकः भिक्षुः आसीत् यस्य आत्मविश्वासी आचरणः यत् वास्तविकं लाभं प्रतिश्रुतवत् आसीत्, तस्मात् अत्यल्पम् आवृणोति स्म। कोकालिकः अवदत् यत् पृष्टे सति सः सङ्घसमक्षे सूत्राणि पठिष्यति, भिक्षवश्च तस्य वचने विश्वसिताः। सः सावधानं वस्त्राणि धृत्वा धर्मासने उपविष्टः, किन्तु आरम्भमात्रेणैव तस्य स्वेदः प्रवहत् लज्जितश्चाभवत्। तस्मै केवलं प्रथमा पङ्क्तिः स्मृता, ततः सः विस्मृतः; सः व्याकुलः उत्थाय सभातः निर्गतः, एकः समर्थतरः भिक्षुः पाठं पूरितवान्। तस्य सत्यं परिमाणं, अस्याः प्राचीनकथायाः प्राणिवत्, यदा यथार्थः दबावः प्रयुक्तः तदा एव प्रकटितम्। यदा भिक्षवः धर्मशालायां तद्विषये चर्चां कुर्वन्ति स्म, तदा बुद्धः आगत्य तान् श्रुत्वा अतीतस्य एकां कथां उक्तवान्।

तस्मिन् पूर्वजन्मनि, यदा ब्रह्मदत्तः वाराणस्यां राज्यमकरोत्, तदा बोधिसत्त्वः समृद्धग्रामस्य सत्यनिष्ठानां कृषकाणां कुले जातः। ग्रामात् ग्रामं सञ्चरन् एकः पर्यटनशीलः वणिक् यः सुलभं पण्यं विक्रीणाति स्म, तेन सिंहचर्म सकेसरं सनखं च प्राप्तम् आसीत्। सः स्वस्य वृद्धस्य गर्दभस्य निःशुल्कचारणार्थं योजनाम् आविष्कृतवान्। यत्र यत्र सः स्वपर्यटने स्थगति स्म, तत्र गर्दभस्य भारम् अवतारयति स्म, पशुपृष्ठे चर्म आच्छादयति स्म, ग्रामीणानां स्वकीयेषु यवधान्यक्षेत्रेषु भक्षणार्थं तं मोचयति स्म।

यथाकाले सिंहसदृशं प्राणिनं स्वान्नं भक्षयन्तं दृष्ट्वा रक्षकाः कृषकाश्च तत्सम्मुखीभवनस्य जोखिमं न स्वीकृत्य पलायिताः। छद्मवेशः गर्दभः दिनानि यावत् मधुरं यवं पक्वं गोधूमं च अत्यधिकं भक्षयन् क्षेत्रेषु पुष्टः अभवत्, येषु चारणाधिकारं अर्जितुं तस्य स्वामिना किमपि न कृतम् आसीत्।

एकस्मिन् प्रभाते यदा वणिक् ग्रामे स्वप्रातराशं पचति स्म, तदा सः स्वगर्दभं यवक्षेत्रे सिंहचर्मधारिणं मोचितवान्। यान् रक्षकाः अपश्यन्, ते तं सिंहं मत्वा समीपं गन्तुं न साहसिताः। ते ग्रामं प्रति धावित्वा सावधानतायाः सूचनाम् अकुर्वन्।

ग्रामीणाः शङ्खैः दुन्दुभिभिश्च सह जनसमूहरूपेण बहिः आगत्य क्षेत्रस्य परितः महान् कोलाहलम् अकुर्वन्। तदतिरिक्तं किमपि योजितं नासीत्: ते भीताः आसन्, यथाशक्ति सर्वाधिकं शब्दं कृतवन्तः।

कोलाहलेन उद्विग्नः गर्दभः स्वोधारितां महिमां सर्वथा विस्मृत्य उच्चैः रेङ्कितवान्। एकेनैव क्षणेन सः यत् किमपि सिंहचर्म अच्छादयत् तत् सर्वं प्रकटितवान्।

ग्रामीणानां मध्ये कृषकरूपेण स्थितः बोधिसत्त्वः तं शब्दं तत्क्षणमेव परिचितवान् तथा एकां गाथाम् उक्तवान्: इदं न सिंहस्य गर्जनम्, न व्याघ्रस्य, न चित्रकस्य; अपि तु सिंहचर्मणा आवृतः निरर्थकः गर्दभः रेङ्कति।

यदा ग्रामीणाः दृष्टवन्तः यत् सः केवलं गर्दभः एव अस्ति, तदा ते तं प्रहरन्तः तस्य अस्थीनि भग्नानि, सिंहचर्म च अपहृतवन्तः। वणिक् आगत्य स्वगर्दभं मरणासन्नं दृष्टवान्। सः स्वकीयां गाथाम् उक्तवान्: सः सिंहचर्मणः अधः बहुकालं यावत् हरितयवं भक्षयितुं शक्तः अभविष्यत्, किन्तु तस्य रेङ्कया सर्वं विनष्टम्। तस्य वचनसमाप्तौ गर्दभः प्राणान् त्यक्तवान्, सः च स्वमार्गं प्रचलितवान्।

कथायाः अन्ते बुद्धः गर्दभं कोकालिकेन सह, बुद्धिमन्तं कृषकं च स्वयं सह अभिज्ञापितवान्। उधारग्रहीतः आत्मविश्वासः, दूरात् यावत् विश्वसनीयः आभासेत, तावत् एव तदनुरूपं जोखिमं वहति स्म यत् गर्दभः स्वत्वचः अधः वहति स्म। यदा कस्मिंश्चित् भये वा परीक्षायां वा सत्यः स्वरः पृष्ठम् आनीयते, तदा कश्चित् छद्मवेशः तत् स्थापयितुं न शक्नोति यत् आरम्भतः एव तत्र न आसीत्।

यत् अन्ते छद्मवेशं प्रकाशितवत्, तत् ग्रामीणानां किमपि योजितं नासीत्। तत् गर्दभस्य स्वीयः स्वरः आसीत्, यदा कोलाहलेन सः तं प्रयोक्तुं बाध्यः अभवत्। सिंहचर्म दीर्घकालं यावत् गर्दभस्य आकृतिम् आच्छादयितुं शक्तम् आसीत्, किन्तु गर्दभस्य रेङ्कां कदापि आच्छादयितुं शक्तिमत् नासीत्। बोधिसत्त्वस्य कार्यं केवलं तं शब्दं तस्य यथार्थरूपेण परिचेतुं तथा सरलतया तत् वक्तुं आसीत्, या कस्यामपि ग्रामे प्रज्ञायाः मौनकार्यम् अस्ति।