सुसीमजातकम्

भगवान् बुद्धः जेतवने इमां कथां कथितवान्, यदा श्रावस्तीजनाः उपहारान् संगृह्य विचारयामासुः—किम् एते अन्यगुरोः अनुयायिभ्यः देयाः, उत बुद्धस्य स्वशिष्येभ्यः इति। यदा मतदाने बुद्धपक्षे जयः अभवत्, तदा सप्तदिनपर्यन्तं प्रचुराणि दानानि दत्तानि। ततः भिक्षवः विस्मिताः अभवन् यत् तीर्थिकानां प्रयत्नेऽपि बुद्धः कथं विजयं लेभे इति। भगवान् अवदत् यत् एवंविधः विघ्नः प्रथमवारं न विफलीभूतः; ततः सः अतीतं दीर्घकालीनं जन्म आख्यातवान्।

पुरा वाराणस्यां सुसीमनामा राजा राज्यमकरोत्। बोधिसत्त्वः राजपुरोहितपत्न्याः एकमात्रः पुत्रः रूपेण जातः। पुरोहितकुलस्य राज्ञः महागजोत्सवसंपादने प्राचीनः पैतृकः अधिकारः आसीत्; यस्मिन् यस्मिन् उत्सवे तत् संपाद्यते स्म, तस्मिन् तस्मिन् दशकोटिकार्षापणाः लभ्यन्ते स्म।

बोधिसत्त्वस्य षोडशवर्षवयसि पिता दिवङ्गतः। तदा राजसभायां स्थिताः प्रतिस्पर्धिनः विप्राः अवसरं लेभिरे। आसन्ने अस्मिन् गजोत्सवे ते सुसीमराजं प्रत्याययन् यत् पुरोहितस्य तरुणः पुत्रः एतादृशस्य पवित्रस्य कर्मणः संपादने आवश्यकीं विद्यां न धारयति; ततः राजा तस्य दायं स्थगितवान्। बोधिसत्त्वस्य माता पत्युः वियोगेन कुलस्य प्राचीनस्य पदस्य च हान्या अतीव शोकाकुला अभवत्।

बोधिसत्त्वः एतां हानिं मौनेन सोढुं नेच्छत्। शोकाकुलायै मात्रे सः उद्घोषितवान् यत् सः तक्षशिलां प्रति द्विसहस्रयोजनानि गमिष्यति—यत् प्रसिद्धं विद्यास्थानम् अस्ति। तत्र सः त्रयीवेदान् गजोत्सवविद्यायाः समग्रं ज्ञानं च अधिगमिष्यति, यावत्कालेन तत् साध्यं भवेदिति कथ्यते, येन सः उत्सवाय समये प्रत्यागच्छेत्।

बोधिसत्त्वः एकदिवसीयया यात्रया तक्षशिलां प्राप्य नगरस्य प्रख्यातम् आचार्यम् उपसृत्य तस्य शिक्षार्थं सहस्रं कार्षापणान् समर्पितवान्। सामान्यच्छात्रेभ्योऽधिकया तीक्ष्णया प्रज्ञया सः यत् सामान्यतः द्वादशवर्षैः पाठ्यते तत् सर्वम् एकरात्रेण अधिगतवान्। अध्ययनकाले च स्वाचार्यस्य केषाञ्चित् त्रुटीनां संशोधनम् अपि कृतवान्।

उत्सवसमये वाराणसीं प्रत्यागत्य बोधिसत्त्वः सुसीमराजस्य समक्षम् उपस्थितः स्वपितुः पैतृकपदे स्वाधिकारं प्रत्यपादयत्। राजा युवकस्य त्रयीवेदेषु गजविद्यायां च पूर्णं प्रभुत्वं दृष्ट्वा अङ्गीकृतवान् यत् पैतृकः अधिकारः विधितः विद्यातश्च तस्यैव अस्तीति।

यैः विप्रैः पदं स्वार्थे ग्रहीतुं कल्पितम्, ते स्वज्ञानं तेन सह परीक्षितुम् आहूताः। तेषु कोऽपि न शक्तः यत् तक्षशिलायां बोधिसत्त्वेन एकरात्रे अधिगतं तुल्यं लभेत। तत् दृष्ट्वा राजा विवादं विनैव तं पितुः पदे सम्यक् पुनः स्थापितवान्।

बोधिसत्त्वः कुलस्य परम्परानुसारं महागजोत्सवं यथावत् सम्पादितवान्, प्रत्येकं विधिं सूक्ष्मतया निर्वहन् राज्ञः प्रकटां प्रशंसां प्राप्तवान्। पदस्य पारम्परिकं देयं दशकोटिकार्षापणान् गृहीत्वा सः गृहं प्रत्यागतवान्, येन मातुः गृहं पितुः जीवितकालवत् सुरक्षां पुनः लेभे।

उपदेशान्ते भगवान् बुद्धः जेतवनस्थानां भिक्षूणां कृते कथायाः पात्राणां परिचयं दत्तवान्। स्वमाता महामाया तस्मिन् जन्मनि बोधिसत्त्वस्य माता अभवत्। स्वपिता शुद्धोदनराजः बोधिसत्त्वस्य पिता अभवत्। आनन्दः सुसीमराजः अभवत्, यस्य नाम्ना जातकम् आख्यायते, यद्यपि राजा कथायां केवलं सहायकभूमिकां निर्वहति स्म। सारिपुत्रः तक्षशिलायाः प्रख्यातः आचार्यः अभवत्। भगवान् स्वयं तस्मिन् सुदूरे जन्मनि सः तरुणः ब्राह्मणः अभवत्, यः द्विसहस्रयोजनानि गत्वा मातुः दायं प्रतिस्पर्धिभ्यः पुनः प्राप्तवान्, यत् ते तस्याः हर्तुं प्रायतन्त।

इदं जातकं स्मारयति यत् ईर्ष्यया निन्दया च संकटग्रस्तः दायः सर्वदा न नश्यति, यदि यस्य हानिः सम्भाव्यते सः विरोधमात्रेण न, अपि तु यथार्थेन प्रदर्शितेन कौशलेन प्रत्येकम् आरोपं प्रति प्रत्युत्तरं दातुम् उद्यतः अस्ति। एतत् कथानां नामकरणविषये अपि शान्तं शिक्षणम् अस्ति यत् जातकस्य नाम राजा सुसीमस्य अस्ति, यः कथायां गौणपात्रम् अस्ति; तस्य सत्यः नायकः तु उद्योगशीलः अनामः तरुणः ब्राह्मणः, यः बुद्धत्वं प्राप्नोति, केवलं स्वकर्मभिः स्मर्यते, न कस्मिंश्चित् वैयक्तिके नाम्नि यत् ग्रन्थैः रक्षितम्।