तण्डुलनाळिका च लोभी नृपः

पालिपिटके जातकसंख्या पञ्च भगवता बुद्धेन लालुदायिदब्बमल्लपुत्रयोः भिक्षुयोः भोजनपत्रवितरणविषये विवादं प्रति कथिता। लालुदायी तत्कार्यं स्वीकृत्य तस्य कुप्रबन्धः सङ्घे व्यापकं सम्भ्रमं जनयामास। एषा मूर्खाभिभवप्रवृत्तिः कियत् प्राचीना इति दर्शयितुं बुद्धः पूर्वजन्मकथां स्मृतवान्, यस्यां समानैव प्रवृत्तिः एकदा समग्रां राजसभाम् अलज्जयत्।

पुरा ब्रह्मदत्तः वाराणस्यां राज्यं करोति स्म, तदा बोधिसत्त्वः तस्य प्रधानराजकीयमूल्यनिर्धारकः आसीत्, यः कोषार्थं क्रीतानां गजानाम्, अश्वानाम्, रत्नानाम्, सुवर्णस्य च यथार्थं मूल्यं निर्धारयति स्म। बोधिसत्त्वस्य अचलया सत्यनिष्ठया राजा अरुष्यत्, यतः वणिग्भ्यः वस्तूनां सत्यं मूल्यं दत्त्वा स्वकीयः निजकोषः न्यूनीभवति इति सः अन्वभवत्।

एकस्मिन् प्रभाते प्रासादगवाक्षात् पश्यन् राजा प्राङ्गणे गच्छन्तं परुषम् अज्ञं ग्रामीणं दृष्टवान्, चिन्तितवांश्च यत् अयं कोषात् स्वर्णम् अनादाय वस्तूनि मूल्यं निर्धारयितुं शक्नुयात्। राजा तत्क्षणमेव तम् आहूय बोधिसत्त्वं पदात् अपसार्य तं मूर्खं ग्रामीणं नूतनं राजकीयमूल्यनिर्धारकं चकार।

अचिरेण उत्तरसीमातः अश्ववणिजः उत्तमानां पञ्चशतानाम् अश्वानां सह आगताः, न्याय्यं मूल्यनिर्धारणं प्रत्याशमानाः। मूर्खः निर्धारकः तान् उत्तमाश्वान् परीक्ष्य तेषां समग्रं मूल्यम् एकया कुट्टिततण्डुलनाळिकया तुल्यम् इति घोषितवान्। राजा तामेव तण्डुलनाळिकां वणिग्भ्यः दातुम् आदिशत्, पञ्चशताश्वांश्च स्वार्थे अश्वशालायां स्थापयामास।

रुदन्तः विनष्टाः वणिजः पूर्वं निर्धारकं बोधिसत्त्वम् उपगत्य तस्य पादयोः पतित्वा साहाय्यं याचितवन्तः। बोधिसत्त्वः मृदु स्मित्वा तान् उपदिष्टवान् यत् मिष्टान्नैः सुगन्धमालाभिश्च प्रचुरोपहारेण सह मूर्खं सम्पर्कं कुरुत, मैत्रीं च स्थापयत। यत् श्वः राज्ञः सर्वेषाम् अमात्यानां च पुरतः एका तण्डुलनाळिका कियन्मूल्या इति पृष्टः सः पूर्णगाम्भीर्येण उत्तरं दद्यात् इति तं प्रत्याययत।

वणिजः उपदेशम् अनुसृत्य तथैव कृतवन्तः, उपहारैः मूर्खस्य स्नेहं जित्वा यावत् सः तान् सम्पूर्णतया न विश्वसितवान्। परेद्युः सम्भूय राजसभायाः समक्षं ते विनयेन तं पृष्टवन्तः यत् पञ्चशताः उत्तमाश्वाः एकया तण्डुलनाळिकया तुल्यमूल्याः इति प्रतीयते। ते तं याचितवन्तः यत् राज्ञे सभायै च स्वयं ज्ञापयतु, तस्याः एकायाः तण्डुलनाळिकायाः आन्तरिकं मूल्यं वस्तुतः कियत् इति।

समग्रसभायाः पुरतः घोषयितुं पृष्टः अहङ्कारेण स्फीतः मूर्खः स्वोत्तरम् उद्घोषितवान्। एकायास्तण्डुलनाळिकायाः मूल्यं वाराणसी एव राजनगरम्, तस्याः परितः द्वादशयोजनपर्यन्तानि उद्यानानि, तस्य अधिकारसीमायाः अन्तर्गतानि सर्वाणि भूमिखण्डानि च सदृशम् इति सः अघोषयत्। तस्य असम्बद्धस्य दावस्य विषयः वातावरणे एतावत्कालं स्थितः यावत् उपस्थितः प्रत्येकः अमात्यः तस्यार्थं सम्यग् अवगच्छेत्।

एतं हास्यास्पदं मूल्यनिर्धारणं श्रुत्वा अमात्याः श्रेष्ठिनश्च अनियन्त्रितहासेन विस्फोटिताः, राजानं प्रकटं परिहसन्तः यत् सः कोटिशो मूल्यवन्तं राज्यम् एकमुष्टिमात्रयवागूमूल्ये न्यूनीकृतवान्। राज्ञः कृते एषा लज्जा अन्यस्मिन् आरोपयितुं कोऽपि उपायः नासीत्।

लज्जया अभिभूतः राजा ग्रामीणं निर्धारकं पदात् अपसार्य अवञ्चकं बोधिसत्त्वं स्वपूर्वपदे पुनरानयत्। सः प्रभूतेन सार्वजनिकेन मूल्येन अवगतवान् यत् यथार्थशासनाय धर्मः आवश्यकः, न तु वञ्चनायाः सुलभा युक्तिः, यत् कञ्चित् नियोज्य स्वर्णं बहु स्थापयितुम् अनुमतिः दीयते।

कथायाः अन्ते बुद्धः भिक्षुं लालुदायिनं मूर्खनिर्धारकेण सह अभिज्ञातवान्। महत्त्वप्रदर्शनस्य सैव अभिलाषा, यत् हस्ते स्थितकार्यस्य किमपि नावगच्छति, सैव प्रवृत्तिः या एकया तण्डुलनाळिकया समग्रां राजसभाम् अलज्जयत्, सैव दोषः या अद्यापि बुद्धस्य स्वीयसङ्घे भोजनपत्राणां सुव्यवस्थितवितरणं विघ्नति।

एषा कथा यत् संरक्षितवती तत् केवलं मूर्खनिर्धारकविषयकः परिहासः नासीत्, अपि तु विश्वासस्य पदं सौकर्यार्थं न तु सामर्थ्यार्थं यदा कस्मैचित् दीयते तदा किं भवतीति चेतावनी। यदा राजा चाटुकारिणे मूर्खाय सत्यनिष्ठं सेवकं निरस्यति, तदा तस्य तात्कालिकः अनिष्टसङ्कल्पः नासीत्, केवलं स्वकीयं स्वर्णं बहुलीकर्तुम् इच्छा आसीत्। तस्मिन् अल्पे अनपायिनि च प्रतीयमाने प्रेरणे, न तु कस्मिंश्चित् महति दुष्कृत्ये, सः सम्भावयति स्म यत् पञ्चशताः वणिजः स्वसर्वस्वं हारयेयुः, यावत् एकः कुशलः प्रश्नः विषयं पुनः सम्यक् न करोति।