त्रयोधर्मजातकम्

पालिपिटके जातकसंख्या अष्टपञ्चाशत् (५८) भगवता बुद्धेन वेळुवने देवदत्तेन तस्य जीवितहरणाय वारं वारं कृतान् प्रयत्नान् अधिकृत्य कथिता। तत्र पूर्वजन्मकथा वर्णिता, यत्र दक्षता, धैर्यं, प्रज्ञा चेति त्रयो गुणाः मृगयापीडितं सत्त्वं त्रातुं समर्थाः आसन्। तैः गुणैः एकः तरुणः वानरः स्वहन्तारं पितरं पराजितवान्।

पुरा ब्रह्मदत्ते वाराणस्यां राज्यं प्रशासति बोधिसत्त्वः राजवंशीयो वानरः भूत्वा तिर्यग्योनौ जन्म लेभे। पर्वतसमीपस्थे तस्मिन्नेव घने वने क्रूरः शङ्काशीलः वानरयूथपतिः आसीत्, यः ईर्ष्यया शतशः वानरान् शासति स्म। स्वाधिकारं प्रति तरुणः पुमान् आह्वानं कर्तुं शक्नुयात् इति भीत्या स जातं जातं नवजातं शिशुं परीक्ष्य तान् क्षतान् अकरोत्, येन ते कदापि नेतृत्वं न प्राप्नुयुः।

बोधिसत्त्वस्य माता गर्भवती सती स्वपुत्रं प्रति आसन्नं मरणभयं ज्ञातवती। यूथाय अनिवेद्य सा गिरिप्रपातान्तरे दूरां कन्दरां प्रति गुप्तं पलायिता, तत्र च यूथपतेः हस्तात् दूरे बोधिसत्त्वं सुरक्षितं प्रासूत।

तरुणः वानरः वर्धमानः असाधारणां शारीरिकीं क्षमतां, विस्तृतौ स्कन्धौ, तेजस्विनीं प्रज्ञां च प्राप्तवान्। सः अन्ते मातरं पृष्टवान्, कथम् अस्यां गुप्तायां गिरिगुहायां द्वौ एव वसथः इति। माता सत्यं कथितवती — पिता महान्तं यूथं शासति, किन्तु तस्य हृदयं मात्सर्येण विषितम्; स्वसिंहासनरक्षार्थं स्वपुत्रान् अपि क्षतान् कृतवान् इति। बोधिसत्त्वः मृदुना वचसा अवदत् — ‘अहं पितरं गमिष्यामि, न कलहार्थं, किन्तु यूथं भयान्मोचयितुम्’ इति। मातुः अश्रुष्वपि सः पूर्वजानां वनं गत्वा वृद्धं यूथपतिं विनयेन उपससर्प।

स्वपुत्रं गौरवेण तेजस्विनं दृष्ट्वा पिता हर्षाश्रूणि दर्शयित्वा, कियत्कालं तं गवेषितवान् इति उच्चैः अवदत्। अन्तः पुनः तस्य तत्क्षणं विनाशं चिन्तयति स्म। पिता युवानम् आलिङ्ग्य तस्य वक्षः दृढेन ग्रहणेन मर्दयितुम् इच्छति स्म, किन्तु बोधिसत्त्वः शरीरं पाषाणवत् दृढम् अकरोत्; ततः पितुः एव पार्श्वास्थीनि प्रतिबलेन आर्तध्वनिं कुर्वन्ति स्म।

विफलतया पिता गर्वाश्रूणि दर्शयन् समीपस्थात् सरसः नीलकमलानि आनेतुं पुत्रं प्रार्थयते, उत्सवालङ्कारार्थम् इति। बोधिसत्त्वः तीरं परीक्ष्य जले प्रविष्टानेव पादचिह्नानि, न तु निर्गतानि पश्यति; तत्क्षणमेव तस्मिन् सरसि जलराक्षसः अस्तीति अवगच्छति।

सः राक्षसस्य अग्रिमः आहारः भवितुं जले न प्रविश्य, तीरात् तीरं पुनः पुनः उत्पत्य गच्छति; वायौ उड्डीयमानः नीलकमलानि हस्तेन गृह्णाति। गुप्तः राक्षसः तं ग्रहीतुं यावत् कालं जले पादं न स्थापयति।

एतत् साहसं दृष्ट्वा जलराक्षसः विस्मितः — यः दक्षतां धैर्यं प्रज्ञां च समानं धारयति, सः बलेन न ग्रहीतुं न पराजेतुं शक्यते इति। सः वानरं निर्विघ्नं पारं गन्तुम् अनुज्ञां ददाति, स्वदृष्टस्य साक्षीभूतः तेन सह प्रत्यावर्तते।

विजयी पुत्रः करे नीलकमलानि धारयन्, यं राक्षसं हन्तुं पिता आशास्यते, स एव तं सह गच्छन् दृष्टः, तदा वृद्धः क्रूरः पिता अन्ततः स्वसम्मुखस्थितं जानाति। पुत्रस्य अनुपमा प्रज्ञा अस्ति; कोऽपि स्वयोजितः उपायः तं हन्तुं न शक्नोति इति। अस्य बोधस्य आघातेन मात्सर्येण च तस्य हृदयं विदीर्यते, स च तत्रैव मृतः।

कथायाः अन्ते भगवान् बुद्धः क्रूरं वानरराजं देवदत्तेन, तं पराजितवन्तं चतुरं पुत्रं च आत्मना सह अभिज्ञातवान्। देवदत्तः स्वसन्तानेषु यः मात्सर्यप्रेरितः क्रौर्यं पूर्वं प्रदर्शितवान्, सः एव क्रमः जन्मनि जन्मनि बुद्धं प्रति पुनः पुनः आचरितवान्। ततः भगवान् तं विहितं श्लोकं प्रोक्तवान् — यः दक्षतां धैर्यं प्रज्ञां चेति त्रीन् गुणान् धारयति, सः सर्वान् शत्रून् जयति, यथा स तरुणः वानरः स्वशत्रुं पराजितवान् इति।

वृद्धं यूथपतिं यत् अन्ततः पराजितवत्, तत् पुत्रस्य समबलेन प्रदर्शितं पराक्रमः न आसीत्; यतः स्थूलं बलम् एव पितुः सर्वाधिकं लाभप्रदं क्षेत्रम् आसीत्। अपि तु, नग्नं बलं यत् प्रतिरोद्धुम् अशक्यं तादृशः संयोगः आसीत् — मन्दगतिकं जीवं यत्र निमज्जेत् तत्र उत्प्लवनस्य शारीरिकं कौशलम्, कार्यं न निराकृत्य स्वेच्छया सङ्कटे प्रवेशस्य धैर्यम्, सरस्तीरस्थानि पादचिह्नानि पठित्वा तेषाम् अर्थं सद्यः अवगन्तुं प्रज्ञा च। एतत् त्रयं मिलित्वा पितुः भीषणं किमपि नावशिष्टम्। भयेन शासकः स्वनियमानुसारं तं मिलितं प्रतिद्वन्द्वं प्रायः चूर्णयति, किन्तु तत्र मिलितुमेव यः अस्वीकरोति, तादृशस्य प्रतिद्वन्द्विनः कृते तस्य उत्तरं नास्ति।