बोधिसत्त्वस्य प्रज्ञां दर्शयन्ती प्रस्तावनाकथा
पालित्रिपिटकस्य तिण्डुकजातकम्, यत् जातक-अट्ठकथायां जे.II (७६) इत्यत्र अभिलिखितम्, बुद्धेन बोधिसत्त्वस्य स्वीयायाः प्रज्ञायाः निदर्शनार्थम् उक्तम्। तत्र पूर्वजन्मनः एका कथा स्मारिता, यत्र सुनिश्चितमृत्योः छायायां सत्वरा बुद्धिः एकदा सम्पूर्णं वानरगणं विनाशात् अरक्षत्।
वानरराजः विशालः वनगणश्च
पुरा काले यदा राजा ब्रह्मदत्तः भव्यायां वाराणस्यां राज्यमकरोत्, तदा बोधिसत्त्वः बलेन महाकायः, सङ्कटे निर्भयः, विद्युत्सदृशबुद्धिसम्पन्नः च वानराणां महान् नायकः अभवत्। सः हिमालयस्य हरिते उत्तरपर्वतप्रदेशे अशीतिसहस्रवानराणां विशालवनगणस्य स्वतन्त्रं शासनं करोति स्म।
दिवा गन्तुम् अतिभयङ्करः वृक्षः
तस्मिन् प्रदेशे कृषिग्रामस्य सीम्नि एकः विशालः वन्यः तिन्दुकवृक्षः आसीत्, यस्य उन्नताः शाखाः हरितच्छत्रवत् विस्तीर्णाः आसन्। शरदृतौ सः सहस्रशः रसालसुवर्णमधुराणि फलानि धारयति स्म, येषां सुगन्धः मैलपर्यन्तं पवने प्रसरति स्म। यतः वृक्षः मानववसतेः परिधौ एव आसीत्, बोधिसत्त्वः स्वानुयायिनः दिवसे तत्समीपं गन्तुं कठोरं निषिद्धवान्, धनुर्भिः गोफणैः च सज्जितानां मनुष्याणां घातकं क्रोधं जानन्।
मध्यरात्रिभोजः यः ग्रामं प्रबोधितवान्
यदा मध्यरात्रिः अभवत् ग्रामः च गाढनिद्रायां निमग्नः आसीत्, तदा बोधिसत्त्वः सङ्केतम् अददात्। अशीतिसहस्रवानराः छायाप्रेतवत् मौनेन अवतीर्य गुरुशाखासु उत्प्लुत्य, रसालान् मधुमधुरान् तिन्दुकफलान् भक्षितुम् आरेभिरे, अन्धकारः तान् यावत् न समाप्तं भवेत् तावत् गोपयिष्यति इति विश्वस्य।
सङ्कटघोषः यः समग्रं ग्रामं बहिः आनयत्
अत्यधिकभारेण शाखानां चटचटारवेण प्रबुद्धः एकः ग्रामीणः बहिः अवलोक्य चन्द्रप्रकाशे सहस्रशः भोजनरतवानरैः सजीवं छत्रं दृष्टवान्। सः तत्क्षणमेव समग्रे वसतौ उत्कटम् आक्रन्दम् अकरोत्। क्षणेनैव शतशः क्रुद्धाः ग्रामीणाः प्रज्वलितैः मशालैः, आरोपितैः धनुर्भिः, कण्टकयुक्तैः शूलैः, लोहदण्डैः च सज्जाः बहिः धाविताः, विशालं वृक्षं त्रिपङ्क्तिमयेन अविच्छिन्नेन वलयेन सर्वतः परिवेष्टयन्तः।
शूलवलयः यः केवलं प्रभातं प्रतीक्षते
ग्रामप्रमुखः आदिष्टवान् यत् कोऽपि अन्धकारे शरं न मुञ्चेत्, पुरुषाः सूर्योदयपर्यन्तं पहरां कुर्युः, यदा ते सर्वान् चौरवानरान् शाखाभ्यः वर्षावत् पातयिष्यन्ति। प्रभातकाले प्रतीक्षमाणं घातकं विनाशं श्रुत्वा अशीतिसहस्रवानराः आतङ्केन स्तब्धाः अभवन्, वृक्षकाण्डे लग्नाः रुदन्ति स्म। ते स्वराजस्य परितः विलपन्ति स्म यत् आखेटकानां शूलवलये कुत्रापि अन्तरं न अवशिष्टम् इति।
यः निराशां किमपि निश्चेतुं न दत्तवान् राजा
बोधिसत्त्वः अविचलितः स्थित्वा स्वजनान् स्पष्टम् अवदत् यत् निराशा शरप्रहारात् पूर्वमेव साहसं नाशयति, नायकेन श्वासावशेषे अपि भीत्यै न आत्मसमर्पणीयम् इति। ते यावत् फलानि शेषाणि सन्ति तावत् भक्षयन्तु इत्यादिशत्। यदा सः गणं समाह्वयत्, तदा ज्ञातवान् यत् स्वभागिनेयः सेनकः, चपलः निर्भयः युवा वानरः, अनुपस्थितः अस्ति। 'यदि सेनकः अत्र नास्ति,' सः अवदत्, 'तर्हि भयस्य आवश्यकता नास्ति; सः साहाय्याय उपायं प्राप्स्यति।'
एकेन चोरितेन क्षणेन प्रज्वलिता अग्निः
सेनकः अतिनिद्रितः आसीत्, जागरणे च गणं अदृश्यं दृष्टवान्। तेषां पदचिह्नान् अनुसरन् सः ग्रामीणान् वृक्षं प्रति धावतः दृष्टवान्, स्वेच्छया च अवसरं जानीते स्म: ग्रामप्रान्ते एकस्याः कुटीरे अग्नेः समीपे एका वृद्धा सुप्ता आसीत्। ग्रामबालकवत् क्षेत्रं गन्तुम् इव नाटयन् सः एकां प्रज्वलितां काष्ठिकां गृहीत्वा, वायोः अभिमुखं स्थित्वा, ग्रामम् अग्निना प्रज्वालितवान्। क्षणेनैव मध्यरात्रिगगने गर्जन्ती ज्वाला उद्गताः, यां प्रत्येकः ग्रामीणः द्रष्टुं शक्नोति स्म।
वलयं यत् सर्वाधिकावश्यके क्षणे भग्नम्
स्वगृहाणि प्रज्वलन्ति इति दृष्ट्वा ग्रामीणाः भयेन आक्रोशन्तः स्वधनूंषि शूलानि मशालाश्च पातितवन्तः। समग्रः जनसमूहः जलानयनाय प्रज्वलितं ग्रामं प्रति उन्मत्तवत् धावनात् तेषां परिवेष्टनं पूर्णतया भग्नम् अभवत्, येन अग्निः अधिकं न प्रसरेत्।
अराजकतायाः यथार्थक्षणे नियोजितं पलायनम्
यदा परिवेष्टनं विलीनम् अभवत्, तदा एव बोधिसत्त्वः स्वानुयायिनः पर्वतान् प्रति उत्प्लुत्य पलायितुम् आदिष्टवान्। अशीतिसहस्रवानराः छदानि उल्लङ्घ्य, उद्यानप्राचीराणि अतिक्रम्य, द्रुतवायुरिव अन्धकारमयानां पर्वतवनानां रक्षायाम् अन्तर्धानं गताः। तेषु एकोऽपि प्रभातकालं यावत् तेषां प्रतीक्षमाणेभ्यः शरेभ्यः नष्टः न अभवत्।
बुद्धस्य अभिज्ञापनम्
कथायाः अन्ते बुद्धः सत्वरबुद्धिं भागिनेयं सेनकं शाक्यवंशीयं बुद्धस्य ज्ञातिं महानामानं शाक्यम्, अनुयायिनः वानरगणम्, स्वयं च वानरराजम् इति अभिज्ञातवान्। यया साधनसम्पन्नतया एकया निर्णायिकया अग्निना अशीतिसहस्रजीवानां रक्षा कृता, सैव साधनसम्पन्नता महानामः इदानीन्तनजन्मनः बहुपूर्वमेव किञ्चित् रूपेण धारयति स्म।
एकं ज्वलद्ग्रामम् अतिक्रम्य स्थिता शिक्षा
गणं यत् अन्ततः रक्षितवत् तत् कदापि कच्चा शक्तिः नासीत्, यतः वृक्षकाण्डे लग्नानाम् अशीतिसहस्रवानराणां सज्जानां पुरुषाणां त्रिस्तरीयवलयं पराजेतुं कोऽपि उपायः नासीत्, ये प्रभातप्रतीक्षया शान्ताः स्थिताः। तत् एकः स्पष्टः विचारः आसीत्, यः तस्मिन् क्षणे उदभूत् यदा भयं स्पष्टचिन्तनम् असम्भवं कर्तुम् उद्यतम् आसीत्। तेन एकेन विचारेण, यः भागिनेयस्य स्वकीयः आसीत्, सुप्ता कुटीरं जलन्ती काष्ठिका च तादृशः उपकरणम् अभवत् यत् केवलं साहसेन अभेद्यं वलयं भेत्तुं समर्थम् आसीत्। सङ्कटतमे क्षणे नायकस्य स्थैर्यं, योजनायाः परीक्षणात् पूर्वमेव भयं किमपि निश्चेतुम् अनुमन्यमानं न, स्वयमेव तत् यत् अशीतिसहस्रजीवान् तावत्कालं जीवितान् अधारयत् यावत् सा योजना सिद्धिं प्राप्नुयात्।
ज्ञातव्य-विशेषः
तिन्दुकजातकं (संख्या १७७) संकटप्रबन्धनस्य तथा ध्यानविक्षेपात्मिकायाः रणनीतिकयुक्तेः (उपायकौशल्यस्य) शास्त्रीयं बौद्धदृष्टान्तम् अस्ति।
बोधिसत्त्वः आदर्शनेतृत्वं दर्शयति
घातकपरिरोधे अपि सम्पूर्णतया शान्तः तिष्ठति, परिस्थितिबन्धनानि च पलायनोपायेषु परिवर्तयति।
ग्रामदाहः क्लासिकी सैन्ययुक्तिः अस्ति
शत्रुं स्वकीयस्य मुख्यसम्पत्तिरक्षायै प्रवर्तयति।
कथा निर्दिशति यत् निराशा तथा भयं शत्रोः शस्त्रेभ्योऽपि अधिकवेगेन समुदायं नाशयतः।
अशीतिसहस्रप्रजासु करुणया बोधिसत्त्वः एकमपि अनुयायिनं अत्यजन् पूर्णां रणनीतिकीं दायित्वं स्वीकरोति।
Buddha
बौद्धधर्मःतः अधिकम्
सम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता