उभोभट्ठजातकम्

पालित्रिपिटकस्य उभोभट्टजातकम् (J.i.482-4) बुद्धेन देवदत्तविषये उक्तम्, यं भिक्षवः वेणुवने धर्मसभायां चर्चयन्ति स्म। सः गृहजीवनं त्यक्त्वा भिक्षुरूपेऽपि न्यूनः अभवत्, अतः न गृहस्थस्य सुखं न च ब्रह्मचर्यस्य फलं प्राप्तवान्। देवदत्तः पूर्वमपि एतादृशीं द्विविधां विफलतां प्राप्तवान् इति दर्शयितुं बुद्धेन पूर्वजन्मकथा स्मृता, यत्र धीवरस्य स्वीया धूर्तता एकस्मिन्नेव प्रभाते तस्य सर्वं हृतवती।

पुरा वाराणस्यां ब्रह्मदत्तस्य राज्यकाले बोधिसत्त्वः एकस्य अर्धचन्द्राकारसरसः समीपे स्थितस्य भव्यस्य वनोद्यानस्य वृक्षदेवता अभवत्। अस्य सरसः समीपे एकः दरिद्रः अनीतिपरायणः च धीवरः निवसति स्म, यः तस्मिन् दिने स्वपुत्रं मत्स्यग्रहणे साहाय्याय सह अनयत्।

गभीरे कुण्डे स्वरज्जुं प्रक्षिप्य धीवरस्य दृढः लोहकण्टकः जलजीर्णे निमग्ने वृक्षकाण्डे दृढं सक्तः अभवत्, रज्जुः च तथा आकृष्टा यथा कश्चित् विशालः भारः तां प्रतिकर्षति स्म। तस्य लुब्धं मनः तत्क्षणमेव असत्यं निष्कर्षं गतवत्: एतादृशः अपरिमितः भारः केवलं भीषणस्य मत्स्यस्य एव सूचकः भवितुमर्हति। यदि सः पुत्रस्य समक्षमेव तं बहिः कर्षेत्, तर्हि वार्ता प्रसरिष्यति, तस्य सहचराः च मत्स्यस्य स्वीयं भागं याचिष्यन्ते इति सः चिन्तितवान्।

धीवरः पुत्रं त्वरितं गृहं गत्वा मातरं प्रतिवेशिभिः सह कलहं कर्तुम् आदिशत्, येन सम्पूर्णः ग्रामः व्यग्रः विचलितश्च भवेत्। एवं कोऽपि तस्य अपसरणं न लक्षयेत्, यतः सः एकाकी स्वलब्धं धनं हर्तुं गच्छति स्म, तस्य भागं कोऽपि दावयितुं न शक्नुयात्।

बालकः विश्वस्ततया सन्देशं वहन् गृहं प्राप्तवान्, तस्य माता च आदेशानुसारं प्रतिवेशिना सह कलहं यथार्थतया प्रारब्धवती। सा विचित्रवेषं धृतवती, एकस्य कर्णस्य पृष्ठतः तालपत्रं, एकस्मिन् नेत्रे च मषीं लेपितवती। यदा प्रतिवेशिनी तां उन्मत्ताम् इति अवदत्, तदा सा तां निन्दायाः अभियोगं कृत्वा ग्रामप्रधानस्य समीपं नीतवती। ग्रामप्रधानः पत्नीम् अपराधिनीं मत्वा दण्डितवान्, यावत् सा दण्डं न दत्तवती तावत् सा बद्धा प्रहृता च अभवत्, एतत्सर्वं तस्याः एव कलहस्य कारणात्, यं सा पत्युः आदेशेन आरब्धवती।

धीवरः वस्त्राणि परित्यज्य कल्पितं विशालं मत्स्यं ग्रहीतुं गहनजले प्रविष्टः, तदा एकः दस्युः सरिद्वेलां प्रति गुप्तं प्रविश्य तस्य परित्यक्तानि सर्वाणि वस्त्राणि अपहृतवान्। अपहरणं ज्ञायेत इत्यपि धीवरः पूर्वं न अवगतवान्, दस्युः च अन्तर्धानम् अगच्छत्।

अन्धकारे स्वहस्तं प्रसार्य यत् सः अद्यापि विशालं मत्स्यं मन्यते स्म तत् ग्रहीतुं, तस्य मुखं निमग्नस्य वृक्षकाण्डस्य विषमासु तीक्ष्णासु शाखासु आहतम्। तीक्ष्णं काष्ठं युगपत् तस्य उभे अपि नेत्रे विदारितवत्, येन सः पूर्णतया अन्धः अभवत्। सः कर्दमिलं तीरम् आरुह्य स्वं कर्षित्वा अगच्छत्, तस्य हस्तयोः केवलं जीर्णः दारुखण्डः आसीत्, परिधातुं वस्त्राणि न आसन्, स्वगृहमार्गं ज्ञातुं दृष्टिः च न अवशिष्टा।

यदा सः अन्ततः नग्नः अन्धः रक्तलिप्तश्च सन् गृहं प्रत्यागच्छत्, तदा तस्य पत्नीमपि तथैव क्षतविक्षतां प्रतीक्षमाणां दृष्टवान्। सा स्वगौरवं दण्डेन गृहात् गृहीतं धनं च अपि हारितवती। तयोः उभयोः सम्मिलितरूपेण प्रभातेन आरब्धं सर्वं नष्टम्, परिवर्तने किमपि न प्राप्तम्।

कथायाः अन्ते बुद्धेन लुब्धं धीवरं देवदत्तेन, निरीक्षकं वृक्षदेवतां च स्वयम् इति अभिज्ञातम्। जले स्थले च उभयत्र विनाशं प्राप्तः पुरुषः देवदत्त एव, यः गृहस्थरूपे ततः भिक्षुरूपे च समानरूपेण असफलः अभवत्।

धीवरं सर्वस्य हानिः न केवलं साधारणेन दुर्भाग्येन आगता, अपि तु तस्य योजनया, या परेषां न्याययुक्तानां भागानां सम्मानाय न, अपितु तेषां विरुद्धं कूटरचनाय कल्पिता आसीत्। तस्य पत्नी स्वपत्युः आदेशान् निष्ठया अनुसरन्ती कष्टम् अनुभवत्, तस्य पुत्रः च यथार्थं किं भवति इति द्रष्टुं पूर्वमेव दूरीकृतः। स्वयं धीवरः तदेव भाग्यं प्राप्तुं प्रयत्नं कुर्वन् अन्धत्वं प्राप्तवान्, यत् कदापि अस्ति एव नासीत्; अतः प्रकटितं यत् अन्यान् वञ्चयितुं रचिता योजना प्रायः स्वस्यैव कर्तारं सर्वाधिकं वञ्चयति।

बोधिसत्त्वः कुण्डस्योपरि शाखासु शान्तः स्थितः, धीवरः यदा प्रथमं काष्ठं धनम् इति भ्रान्त्या अमन्यत तदैव सः आह्वयितुं शक्तः आसीत्; एकेन सरलेन सावधानवचनेन तं अन्धत्वात्, चौर्यात्, पत्नीप्रहारात् च रक्षितुं शक्नोति स्म। किन्तु वृक्षदेवता धीवरस्य स्वेन लोभेन आरब्धं सम्पूर्णं परिणामशृङ्खलं यथास्वं विकसितुम् अनुमतवती। कालान्तरे गाथारूपेण संक्रमितः उपदेशः श्रोतृभिः तत् मौनसावधानवचनात् अधिकं मूल्यवान् भवति, यत् मूर्खं स्वकृतेः वास्तविकं मूल्यं सम्मुखं कदापि न कारयति।