उच्छिष्टभक्त जातकम्

पालित्रिपिटकस्य उच्छिष्टभक्तजातकं, जातकट्ठकथायां जे.ii (167) इति उल्लिखितं, बुद्धेन तस्य भिक्षोः विषये कथितम् यः संघप्रवेशार्थं त्यक्तां स्वपत्नीं प्रति तृष्णां नियन्तुं न शशाक। यां स्त्रियं प्रति सः अद्यापि तृष्णातुरः आसीत्, तस्याः विषये किञ्चित् दर्शयितुं बुद्धेन पूर्वजन्मकथा स्मृता, यत्र एषैव स्त्री ब्राह्मणस्य पत्नी आसीत्, ब्राह्मणः च स्वयं सः तृष्णातुरः भिक्षुः एव आसीत्।

काशीसमीपस्थे ग्रामे एकः ब्राह्मणः निवसति स्म, यः पूर्वजन्मनि स तृष्णातुरः भिक्षुः भविष्यति स्म, यः स्वगृहपालनाय निष्ठया श्रमं करोति स्म। तस्य पत्नी दीर्घेषु कार्यदिनेषु एकाकिनी स्थित्वा, क्षेत्रस्य एकेन प्रेमिणा सह गुप्तं सम्बन्धं चालयति स्म, प्रतिदिनं पत्युः अनुपस्थितिकालं प्रति स्वमिलनानि नियोजयन्ती।

यदा यदा पतिः क्षेत्राय निर्गच्छति स्म, तदा पत्नी स्वप्रेमिणे समृद्धानि सुगन्धितानि व्यञ्जनानि सिद्धीकरोति स्म, तं च गृहे हार्दिकेन स्वागतेन आह्वयति स्म। यदा तस्य पतिः श्रमान्ते गृहम् आगच्छति स्म, तदा सा तस्मै केवलं पूर्वदिनस्य शीतलं पर्युषितम् उच्छिष्टम् एव परिवेषयति स्म, दारिद्र्येन नूतनं किमपि पक्तुं न शक्तवती इति वदन्ती।

एकः दरिद्रः नटः, यः तस्मिन् जन्मनि बोधिसत्त्वः आसीत्, एकस्मिन् दिने भिक्षाम् अन्वेष्टुं तद् गृहम् आगतः, पत्न्याः छलं गृहाभ्यन्तरे पूर्णदृश्यमानं प्रवर्तमाने एव द्वारे प्रतीक्षमाणः स्थितः। यत्र सः स्थितः आसीत्, तत्र ततः सः तस्याः प्रेमिणा सह तस्मिन् एव भोजने रममाणां दृष्टवान्, यस्य विषये तस्य पत्युः कथितम् आसीत् यत् तत् अस्ति एव न।

यदा पत्युः पादध्वनिः अपेक्षितात् पूर्वमेव श्रूयते स्म, तदा पत्नी भीता सती प्रेमिणं धान्यकोष्ठे धान्यमूटकानाम् मध्ये गोपितवती। ततः सा अद्यापि उष्णानि भोजनपात्राणि नूतनेन उष्णतण्डुलस्तरेण आच्छादितवती, पतिः यत् वस्तुतः पच्यते स्म तत् द्रष्टुं पूर्वमेव।

यदा पतिः भोक्तुम् उपविश्य अवलोकितवान् यत् उपरि तण्डुलाः नवपक्वा इव प्रतीयन्ते स्म, अधः तु विचित्रम् अतीव शीतलम् आसीत्, तदा सः पत्नीं स्पष्टं पप्रच्छ यत् भोजनम् एतावत् असङ्गतं किमर्थं प्रतीयते। तस्याः पास्ये कोऽपि सत्यनिष्ठः उत्तरः नासीत्, तस्मिन् क्षणे तस्याः मौनं कस्यापि प्रतिवचनात् अधिकम् अवदत्।

भिक्षां स्वीकृत्य चलितुं स्थाने नटः पत्युः स्पष्टं कथितवान् यत् सः द्वारात् किं दृष्टवान्। सः प्रेमिणे सिद्धीकृतस्य नूतनस्य भोजनस्य, धान्यकोष्ठे त्वरितगोपनस्य, तथा पश्चात् परिवेषितस्य शीतलस्य उच्छिष्टस्य वर्णनम् अकरोत्, यथा किमपि न घटितम् इव।

छले प्रकाशिते सति, पत्नी तस्याः प्रेमी च स्वकर्मणां कृते समुचितं प्रहारं प्राप्तवन्तौ। एषः दण्डः तस्य पुरुषस्य स्पष्टसाक्ष्यात् सीधः अनुसृतः, यस्य असत्यवचनात् किमपि लाभः नासीत्, सत्यकथनात् च किमपि हानिः नासीत्।

बुद्धेन तृष्णातुरं भिक्षुं प्रति कथा समापिता यत् अस्मिन् एव पूर्वजन्मनि सः स्वयं ब्राह्मणः आसीत्, यां च स्त्रियं प्रति सः चिन्तनं न नियन्तुं शक्तवान्, सैव तस्मै स्वप्रेमिणा परित्यक्तम् उच्छिष्टं भोजयितुं कृतवती आसीत्। यस्याः स्त्रियाः कृते सः अद्यापि तृष्णातुरः आसीत्, सा एकस्मात् जन्मनः अन्यं प्रति एतमेव छलम् आनीतवती आसीत्।

शोकाकुलाय भिक्षवे इयं कथा न केवलं आसक्तिः अद्यापि अनुभूयते इति साधारणं तिरस्कारं दत्तवती, अपि तु स्मारितवती यत् तस्य तृष्णायाः विषयः स्त्री नासीत् या तस्य स्मृत्या मौनं वृथा उत्कृष्टीकृता आसीत्, यथार्थतः यस्याः स्वरूपे सा आसीत् तस्मात् उत्कृष्टतरा रूपेण। जन्मनि जन्मनि पुनरावृत्तः प्रतिरूपः प्रायः तस्य व्यक्तेः समक्षं प्रतिरूपरूपेण न प्रकटति, यः अद्यापि तत्र बद्धः अस्ति। ईमानदारस्य साक्षिणः साक्ष्येन प्रसृता प्राचीना कथा तं स्पष्टं दर्शयितुं अपेक्षिता आसीत्, यत् तस्य स्वकीया तृष्णा एकाकिनी कदापि प्रकटयितुं न शक्नोति स्म।

यदि पतिः बाह्यप्रमाणं विना केवलं स्वपत्नीं संदिह्यात्, तर्हि सः सुलभतया स्वप्रवृत्तिम् एव संदिह्यात्, अथवा तस्याः प्रश्नान् अतिक्रम्य वक्तुं तां अनुमन्येत, यथा सा स्पष्टं कर्तुम् इच्छति स्म। नटस्य गृहे कोऽपि ऋणः नासीत्, कथानिर्माणेन च तस्य किमपि लाभः न भवितुमर्हति, एतदेव तं सत्यं कठिनं कृतवत् यत् सः द्वारात् यत् दृष्टवान् तस्य सरलं विवरणं उपेक्षितुम्। परिणामे अनासक्तस्य व्यक्तेः वचनं यत् भारं वहति, तत् केवलः संशयः, यद्यपि सुस्थापितः, कदापि स्वयम् पूर्णतया प्राप्तुं न शक्नोति।