उरगजातकम्

बुद्धः जेतवने इमां कथाम् अकथयत्, जातकाट्ठकथा च एताम् जातकसंख्यया १५४ गणयति। कोसलनृपस्य समीपे द्वौ उच्चाधिकारिणौ सेवेते स्म। तौ सर्वदा कलहं कुरुतः स्म, न नृपः न च तयोः मित्राणि ज्ञातयश्च तौ संयोजयितुं शेकुः। बुद्धः अपश्यत् यत् उभौ अपि मार्गाय परिपक्वौ स्तः। एकस्मिन् दिने सः प्रथमस्य गृहं गतवान्, परदिने च द्वितीयस्य गृहम्।

प्रत्येकस्मिन् गृहे बुद्धः मैत्र्याः आनिशंसानां विषये उपदिष्टवान्। उभौ अपि शृण्वन्तौ, प्रत्येकः च स्रोतापत्तिफलं प्राप्नुताम् (बोधेः प्रथमा भूमिः)। तौ सन्धिं कृतवन्तौ, परस्परं दोषान् स्वीकृतवन्तौ, क्षमां च याचितवन्तौ। तस्मिन् एव दिने ते शास्तुः पुरतः सहैव उपविश्य भोजनं कृतवन्तौ। पश्चात् पुष्पाणि, गन्धं, भोज्यं च पूजार्थं वहन्तौ तेन सह विहारं प्रति अगच्छताम्।

भिक्षवः विस्मिताः अभवन्। ते परस्परम् अवदन् यत् बुद्धेन एकस्मिन् एव दिने द्वौ नरौ संयोजितौ, यौ राज्ञापि संयोजयितुं न शक्यौ आस्ताम्। यदा शास्ता सभागारं प्राविशत्, तदा ते तत् तस्मै न्यवेदयन्। सः उत्तरं दत्तवान् यत् एतयोः संयोजनम् अयं प्रथमो न, ततः सः तेभ्यः पूर्वजन्मकथां कथितवान्।

यदा ब्रह्मदत्तः वाराणस्यां राजा आसीत्, तदा महती उत्सवसभा मनुष्यान्, देवान्, नागान् गरुडांश्च आकृष्टवती। एकः नागः एकः गरुडश्च दर्शकानां मध्ये पार्श्वे एव स्थितौ आस्ताम्। नागः न जानाति स्म यत् तस्य समीपस्थः कः अस्ति, सः गरुडस्य स्कन्धे हस्तं न्यस्तवान्। तौ परावृत्य परस्परम् अभिज्ञातवन्तौ, प्रत्येकः च स्वाभाविकं शत्रुं दृष्टवान्। उभौ भयभीतौ सन्तौ पलायितौ।

नागः पलायितः, गरुडः तस्य पश्चात् उड्डीय अगच्छत्। अनुधावना नदीं प्रति प्रवृत्ता। नद्याः तटे पर्णकुटी आसीत्, यत्र बोधिसत्त्वः तपस्विरूपेण निवसति स्म। तस्मिन् दिने सः वल्कलम् अपनीय शीतलतायै स्नातुं जले अवतीर्णः आसीत्।

नागः कष्टे पतितः, मणेः रूपं धृत्वा तपस्विनः वल्कले निलीनः अभवत्, यत् तटे निक्षिप्तम् आसीत्। गरुडः समीपे अवातरत्, नागस्य कृतं दृष्टवान्। सः पुण्यपुरुषस्य वस्तूनि स्प्रष्टुं न शक्नोति स्म। अतः सः आदरपूर्वं दूरे स्थित्वा तपस्विनं गाथया अभाषत। सः अवदत् यत् अधमः सर्पः वल्कलस्य अन्तः शरणं गतः, तपस्विनः पवित्रतायाः आदरेण सः तं न गृह्णाति, यद्यपि क्षुधितः अस्मि इति।

बोधिसत्त्वः, यः जले स्थितः आसीत्, गरुडस्य संयमस्य प्रशंसाम् अकरोत्। तस्मै सः दीर्घायुष्यं शुभाशिषम् अददात्, ब्रह्मणा रक्षितः भवेत् इति, दिव्यभोजनस्य अभावः मा भवतु इति च। तेन स्वपवित्रतायाः आदरेण नागं मा भक्षयतु इति प्रार्थितः, यद्यपि सः क्षुधितः अस्ति। गरुडः श्रुत्वा स्वं निगृहीतवान्।

तपस्वी जलात् बहिः आगत्य स्वस्य वल्कलम् उद्धृतवान्। सः उभौ जीवौ गृहीत्वा स्वाश्रमं नीतवान्। तत्र सः तौ मैत्र्याः आनिशंसानां विषये शिक्षितवान्। तौ शृण्वन्तौ, तयोः पुरातनः भयः क्षुधा च शमं प्राप्तौ। ततः दिनात् आरभ्य तौ सामरस्येन सहैव अवसताम्।

प्रवचने समाप्ते बुद्धः उभे कथे संयोजितवान्। ये द्वौ अमात्यौ कलहं कुरुतः स्म, ते पूर्वकालीनौ नागः गरुडश्च आस्ताम्। स्वयं बुद्धः तपस्वी आसीत् यः तौ शान्तिं नीतवान्। सः पूर्वकाले मैत्रीम् उपदिश्य तौ संयोजितवान्, वर्तमानेऽपि तथैव अकरोत्।

जातकाट्ठकथा एतां कथां रक्षति, यतः सा दर्शयति यत् अधिकारः किं न साधयितुं शक्नोति। राजा क्रुद्धौ द्वौ नरौ न शमयितुं शक्तः, गरुडः नागस्य समीपे शान्तः स्थातुं न शक्तः। एकः पवित्रः जनः, यः न भर्त्सनं कृतवान् न च निर्णयं दत्तवान्, तत् साधितवान्। मैत्री कस्यापि पक्षस्य समर्थनं न कृतवती। सा उभयोः कृते स्वभयं त्यक्तुं स्थानं निर्मितवती। अद्यतनस्य साधकाय एषा कथा सूचयति यत् संयोजनम् आरभते यदा कोऽपि कलहस्य मध्येऽपि सद्भावं शिक्षयितुं स्वयं तं पालयितुं च सिद्धः भवति।