वरणजातकम्

शास्ता जेतवने निवसन् गृहपतिपुत्रस्य स्थविरस्य तिष्यस्य विषये इमां कथां कथितवान्। श्रावस्त्याः त्रिंशत् युवानः, बाल्यकालात् सखायः, सह प्रव्रजितवन्तः, पञ्चवर्षाणि शिक्षिताः, ततः एकान्ते अभ्यासार्थं ध्यानविषयं गृहीतवन्तः। तिष्यः, दुर्बलसंकल्पः उत्तमभोजने च अतिप्रियः, मार्गमध्ये एव प्रत्यावृत्तवान्, अन्यैः सह वनवासस्थलं कदापि न प्राप्तवान्। अवशिष्टाः भिक्षवः अग्रे गत्वा वर्षावासे तत्र अर्हत्त्वं प्राप्तवन्तः, शास्तुः वन्दनार्थं प्रत्यागत्य पुनः तस्मिन् एव वनस्थले गन्तुम् अनुज्ञां याचितवन्तः।

तस्यां रात्रौ, स्वपूर्वविफलतया आहतः तथा स्वीयाम् अभ्यासम् अविलम्बं आरब्धुं दृढसंकल्पः तिष्यः, विश्रामार्थं शयनस्थाने न शयित्वा, काष्ठफलकशय्यायाः समीपे ऋजुः उपविष्टवान्। मध्यमयामस्य अनन्तरम् एव सः पतितवान् तथा स्वीयं जङ्घास्थि भग्नवान्, येन इतरे भिक्षवः यथानियतं प्रस्थातुं न शक्ताः, तस्य सेवार्थं पश्चात् स्थातव्याः अभवन्। यदा शास्ता ज्ञातवान् यत् तस्य शिष्याः कुतः विलम्बिताः, तदा सः अवदत् यत् एतत् प्रथमवारं न आसीत् यत् तिष्यस्य स्वीया अधीरता सम्पूर्णस्य समूहस्य महाद्वेष्टा अभवत्; तथा यत् एषा प्रवृत्तिः कियत् प्राचीना अस्ति इति दर्शयितुं सः पूर्वजन्मनः इमां कथां कथितवान्।

पालित्रिपिटकस्य इयं जातककथा तस्मिन् काले अस्ति यदा बोधिसत्त्वः तक्षशिलायां महत्याः विद्यापीठस्य विख्यातः आचार्यः आसीत्, यत्र देशात् सर्वतः आगताः पञ्चशतं युवानः तस्य अनुशासने शास्त्रे लौकिककौशले च शिक्षां गृह्णन्तः निवसन्ति स्म।

एषु पञ्चशतेषु एकः युवा आसीत्, यस्य आलस्यं सम्पूर्णे विद्यापीठे प्रसिद्धम् आसीत्; सः प्रत्येकस्मिन् कर्मणि कारणं लभते स्म, किन्तु भोजने परिवेषिते सति कथमपि कदापि न विलम्बते स्म।

प्रतिदिनं पञ्चशताः छात्राः आचार्यस्य गृहकार्याय काष्ठसंग्रहार्थं वनं गच्छन्ति स्म। बोधिसत्त्वः तान् यथापूर्वं प्रेषितवान्, आलसी छात्रः अपि अन्यैः सह अगच्छत्।

आलसी छात्रः अल्पदूरं गत्वा एकं विशालं वरणवृक्षं दृष्टवान्, यं सः मृतं मन्यते स्म। स्वयं अचिन्तयत् यत् प्रथमं शयिष्ये, पश्चात् आरुह्य शुष्कं काष्ठं छिनत्स्यामि; इति सः शयितः, घुरघुरायितुं च आरब्धवान्।

तस्य सखायः स्वीयं काष्ठं संगृह्य गच्छन्तः तं पादेन ताडयित्वा प्रबोधितवन्तः, ततः गृहं प्रति प्रस्थिताः। अर्धजाग्रत् सन्, शून्यहस्तः गन्तुं भीतः च, सः वरणवृक्षम् आरुह्य तस्य जीवतीः शाखाः आकर्षितवान्।

यां शाखाम् सः आकर्षति स्म, सा पृष्ठतः प्रक्षिप्य तस्य नेत्रे आहता। आहतं नेत्रं एकेन हस्तेन आच्छाद्य, अपरेण हस्तेन हरितशाखाः छिनत्ति स्म, तास्ताः बद्ध्वा च आर्द्रं हरितं काष्ठं सखिभिः सञ्चितानां शुष्ककाष्ठराशीनाम् उपरि अक्षिपत्।

एकः ग्रामीणः परिवारः आचार्यं तथा तस्य छात्रान् परेद्युः ब्राह्मणभोजनाय आमन्त्रितवान्, आचार्यः च तान् प्रातः यवागूं सेवित्वा प्रस्थातुम् अवदत्। परदिने प्रातः एका दासी राशेः शीर्षात् काष्ठं ग्रहीतुं प्रवृत्ता, यत्र आलसी छात्रः स्वकीयाः हरितशाखाः त्यक्तवान् आसीत्। अग्निः न प्रज्वलितः, यवागूः सिद्धा भवितुं पूर्वमेव सूर्यः उदितः, अतः मण्डलीः समये प्रस्थातुं न अशक्नोत्।

यदा आचार्यः ज्ञातवान् यत् यवागूः कुतः विलम्बिता, तदा सम्पूर्णः क्रमः प्रकटितः। कर्मणः स्थाने निद्रा स्वीकृता। भीत्या अनुचितं काष्ठं गृहीतम्। एकः शाखा यस्याः मुखसमीपे आगमनं कदापि न आवश्यकम् आसीत्, तया नेत्रम् आहतम्। पाकाग्निः समुचितं प्रज्वलितुं अवसरं प्राप्तुम् अपि पूर्वमेव दूषिता अभवत्।

समवेतानां छात्राणां समक्षं बोधिसत्त्वः सर्वं दोषम् एकस्मिन् मूर्खे आरोप्य, तं श्लोकं उक्तवान् यः कथायाः स्थायिनीं आकृतिं प्रदत्तवान्। यः समये कर्तव्यं कर्म स्थगयति, सः पश्चात् अनुतापं करिष्यति, यथा अयं युवा वरणशाखायाः भङ्गात् अनुतप्तवान्।

एकस्य मध्याह्नस्य विलम्बः एकस्य युवकस्य नेत्रं व्ययितवान् तथा सम्पूर्णस्य समूहस्य भोजनप्रस्थानं विलम्बितवान्; तस्य मूल्यं तु तस्य शुष्ककाष्ठस्य एकस्मात् भारात् बहु अधिकम् आसीत्, यत् सम्पूर्णायाः कारणपरम्परायाः आरम्भम् एव निवारयितुं समर्थम् आसीत्।

तस्मिन् प्रभाते काष्ठं संगृह्णन् प्रत्येकः छात्रः एकम् एव वनं, एकम् एव तापं, एकम् एव कर्म अभिमुखीकृतवान्। तथापि तेषु केवलः एकः स्वीयस्य कर्मणः भागस्य मूल्यं आहतेन नेत्रेण भोजनार्थं विलम्बितप्रस्थानेन च दत्तवान्। तं अन्यान् चत्वारि शतानि नवनवतिः च यत् पृथक्करोति स्म, न तत् कर्म स्वयं आसीत्, अपि तु यत् क्षणं सः अन्ततः तस्य आरम्भं कर्तुं निश्चितवान् तत् आसीत्। कथायाः स्थायी तात्पर्यं आसीत् यत् समयस्य एषः एकः भेदः अन्यान् सर्वान् परिस्थितीन् संयुक्त्य अपि अधिकं महत्त्वपूर्णः आसीत्।

यदा शास्ता कथां समापितवान्, तदा सः प्रकटितवान् यत् तस्यां प्रत्येकः पात्रः कः आसीत्। हरितशाखाः छिनत्ति स्म स्वनेत्रं च आहतवान् आलसी शिष्यः पूर्वजन्मनि अयम् एव तिष्यः आसीत्, इति सः अवदत्; समये स्वकाष्ठं संगृह्णन्तः अन्ये चत्वारि शतानि नवनवतिः छात्राः एव ते भिक्षवः आसन् ये अधुना तं शृण्वन्ति स्म; तथा तक्षशिलायाः विद्यापीठस्य आचार्यः, यः विफलतां एकस्य प्रभातस्य विलम्बपर्यन्तं अन्वेषितवान्, स्वयं शास्ता एव आसीत्। तिष्यः, यः अस्मिन् जन्मनि एव तथैव असमये शीघ्रतया स्वीयं जङ्घास्थि भग्नवान्, एतां शिक्षां पुनरपि हृदि अगृह्णात्।