वेरीजातकम्

पालित्रिपिटके जातकसंख्या १०३ इयं कथा भगवता अनाथपिण्डिकाय कथिता, यः स्वयं पुरा तादृशस्य एव विषमस्य सङ्कटस्य सम्मुखीभूतः आसीत्। यत् सङ्कटे परिवेष्टनात् पूर्वम् एव तस्य अभिज्ञानं कर्तुं या प्रवृत्तिः, सा कियती प्राचीना इति दर्शयितुं भगवान् पूर्वजन्मकथां स्मृतवान्। तत्र एकस्य वणिजः वनस्य तत्क्षणिकावबोधेन एकस्मिन् एव अपराह्णे तस्य जीवनं धनं च रक्षितम् आसीत्।

प्राचीने काले यदा ब्रह्मदत्तः वाराणस्यां राज्यं करोति स्म, तदा बोधिसत्त्वः प्रसिद्धे वणिक्कुले जातः, दूरदर्शितायाः, सावधानविचारस्य, वाणिज्ये च व्यावहारिकसूक्ष्मबुद्धेः कृते ख्यातः। सावधानव्यवहारे तस्य प्रतिष्ठा तादृश्याः एव सतर्कतायाः वर्षाणां परिश्रमेण निर्मिता आसीत्, या अचिरेण तस्य जीवनं रक्षितुं प्रभविष्यति स्म।

दूरस्थे विपणिग्रामे एकः ग्रामीणः भूस्वामी बोधिसत्त्वात् सहस्रसुवर्णमुद्राणां महतीं राशिम् ऋणरूपेण गृहीतवान्। यदा ऋणस्य अवधिः समाप्तः, तदा बोधिसत्त्वः स्वस्य द्रुततमौ सुप्रशिक्षितौ वृषभौ लघौ दृढे यानशकटे योजितवान्, धनसंग्रहार्थम् एकाकी च निर्गतः। सुवर्णमुद्राभिः पूर्णं दत्तधनं प्राप्य सः भारीं धनपेटिकां स्वशकटस्य आसनाधः गुप्तकक्षे निहितवान्, अपराह्णे प्रत्यावर्तनयात्रायै सज्जः अभवत्।

तस्य मार्गः ‘चौराणां गहनम्’ इति प्रसिद्धम् कुख्यातं वनम् अतिक्रम्य गच्छति स्म। दस्यूनां प्रचण्डः सङ्घः तस्यां द्रोण्यां (सङ्कीर्णवनगह्वरे) निवासं कृतवान्, एकाकिनः यात्रिणः सार्थाः च आक्रमन्, ये गृहप्रत्यावर्तने तेन मार्गेण गन्तुम् अवशाः आसन्।

यदा बोधिसत्त्वः वनस्य बहिर्भागं प्रविष्टः, तदा अग्रे मार्गे सः दस्यून् अपश्यत्।

बोधिसत्त्वः तत्क्षणम् अबुध्यत यत् एते निराशाः दस्यवः ठीक तादृशस्य यात्रिणः प्रतीक्षया गुप्तरूपेण स्थिताः सन्ति। सः अबुध्यत यत् यदि सः स्वपशून् जलं पाययितुं वा, मार्गस्य तस्मिन् बिन्दौ अधिकांशयात्रिणः इव शीतलच्छायायां विश्रमितुं वा स्थगितः स्यात्, तर्हि दस्यवः तस्य शकटं परिवेष्ट्य, तान् अवलोकयितुं पूर्वमेव तं हनिष्यन्ति। यदि तु सः तेषां घातं विद्युद्वत् अतिक्रमेत्, तर्हि तेषां जालं केवलं रिक्ते वायौ एव सम्पतेत्।

क्षणमात्रम् अपि विलम्बं विना बोधिसत्त्वः स्वां चर्मकशां गृहीत्वा दृढैः प्रोत्साहकैः आह्वानैः स्वान् वृषभान् अग्रे चोदितवान्। बलिष्ठाः ते पशवः शृङ्गाणि अवनम्य वालुकामयमार्गे अतिवेगेन धावन्तः, धावत्सु चक्रेषु पृष्ठतः अन्धकारमयान् धूलिमेघान् उत्थापयन्तः।

गह्वरे गभीरं निगूढाः दस्यवः गर्जनध्वनिं श्रुत्वा असिभिः सह मार्गे उत्प्लुत्य पतिताः, परं बोधिसत्त्वस्य शकटः तेषां सम्यक् लक्ष्यकरणात् पूर्वमेव बाणवत् अतिक्रान्तम् आसीत्। पादचारेणापि अनुधावनं कर्तुं पूर्वमेव शकटः नगरद्वारस्य सतर्कप्रासादानाम् अधः उन्मुक्ते राजमार्गे प्राप्तवान्, तेषाम् अप्राप्यतायाः बहिः।

गृहं सुरक्षितं प्राप्य बोधिसत्त्वः स्वमोक्षाय कृतज्ञतां प्रकटितवान्, तस्याः अपराह्णस्य समग्रं किं शिक्षितम् इति च अचिन्तयत्। यः शत्रवः प्रतीक्षमाणाः स्थले विलम्बते, सः स्वस्य विनाशं निमन्त्रयति; यः तु सम्यक् समये जालं दृष्ट्वा दृढवेगेन अतिक्रामति, सः एकस्मिन् एव निर्णायके कर्मणि स्वजीवनं स्वधनं च सुरक्षति।

वणिजं यत् रक्षितवत् तत् कदापि भाग्यं नासीत्, यतः दस्यवः स्वस्य घातस्थानं वास्तविकसावधानतया अचिन्वन् आसन्, सामान्यगत्या गच्छन्तं लगभग् कमपि यात्रिणं ग्रहीतुं शक्ताः स्युः। तस्य रक्षणं तु खतरां दृष्ट्वा तत्क्षणम् उत्तरदानाय तस्य सज्जता आसीत्। सा सज्जता तस्य समग्रयोजनां क्षणमात्रेण परिवर्तयितुं पर्याप्ता आसीत्, अधिकांशयात्रिणः इव विश्रमणाय स्थगितुं न। अनाथपिण्डिकः, एतां पुरातनीं कथां स्वस्य अधुनातनपलायने प्रयुक्तां श्रुत्वा, तस्मात् एकां सरलां शिक्षाम् अवगतवान्: यत् सावधानता एकदा वनमार्गे दस्युगणम् अतिक्रान्तवती, सा तस्मै प्रत्येकस्मै उपलब्धा अस्ति यः स्वनेत्राभ्यां पूर्वमेव यत् दृष्टं तत् अवधारयितुम् इच्छति; भयम् अथवा अभ्यासः तं तत् अनुसर्तुं निवारयितुं न शक्नुयात्, पूर्वं यत् स्पष्टम् आसीत् तत् अनुसृत्य कर्तुम्।