विनीलक जातकम्

पालित्रिपिटके जातकसंख्या १६० इयं कथा भगवता वेळुवने कथिता, यदा सारिपुत्तः मोग्गल्लानश्च गयासीसात् प्रत्यावृत्तौ, यत्र देवदत्तः बुद्धस्य अनुकरणं कर्तुं प्रयतमानः विनष्टः अभवत्। भगवान् अवदत् यत् न प्रथमवारं देवदत्तः तस्य अनुकरणेन विनाशं गतः, तथा विनीलकाख्यस्य पक्षिणः कथां कथितवान्। पुरा बोधिसत्त्वः मिथिलायां जातः विदेहराजस्य कुमारः आसीत्, पितरि परलोकं गते च राज्यं प्राप्तवान्। तस्मिन् काले स्वर्णहंसानां राजा एकस्मिन् भोजनस्थले काकेन सह सङ्गतः अभवत्, तयोः च एकः पुत्रः जातः, यः मातापित्रोः कस्यापि सदृशः न आसीत्। सः मलिनः नीलकृष्णवर्णः आसीत्, अतः तस्य नाम विनीलकः इति कृतम्। सः बहिष्कृतः प्राणी आसीत्, यः येषु द्वयोः लोकयोः जातः तेषु कस्यापि पूर्णतया नासीत्।

हंसराजः प्रायशः स्वपुत्रं दर्शनार्थं गच्छति स्म, तस्य अन्यौ द्वौ पुत्रौ, उभौ शुद्धस्वर्णहंसौ, मनुष्यावासाभिमुखं पितुः बारम्बारं यात्राः लक्षितवन्तौ। सः तौ अवदत् यत् विनीलकः काकश्च मिथिलासमीपे ताडवृक्षे निवसतः। भ्रातरौ चेतयाञ्चक्रतुः यत् मनुष्याः भयहेतवः सन्ति, तथा प्रस्तावं कृतवन्तौ यत् तौ तं युवानं पक्षिणं पितुः समीपम् आनेष्यतः।

यतः विनीलकः एवम् उड्डयनं स्वयं कर्तुं न शक्नोति स्म, तस्मात् भ्रातरौ स्वचञ्चुषु एकां यष्टिं धृतवन्तौ, तस्मिन् तं स्थापितवन्तौ, स्वपक्षबलेन एव तं वहन्तौ पर्वतानां दिशि उड्डीनौ।

यदा ते मिथिलायाः उपरि उड्डीयमानौ आस्ताम्, तदा विदेहराजः चत्वारः दुग्धश्वेताः उत्तमाश्वाः योजिते भव्ये रथे आरुह्य शोभायात्रया नगरं परिक्रामति स्म। स्वीयात् वायव्यस्थानात् अधः पश्यन् विनीलकः उभौ वाहनौ तुलितवान्, गर्वेण च अभिभूतः अभवत्।

अभिमानेन स्फीतः विनीलकः गाथामेकां कथितवान्, यत् सः अपि उत्तमेन युगलेन वाह्यते, यथा अधः नृपः स्वाश्वैः आकृष्यते। सः स्वं नृपस्य समकक्षं स्थापितवान्, स्वौ द्वौ वाहकौ च भारवाहिपशुसदृशौ अमन्यत।

द्वौ युवानौ हंसौ स्वयात्रिणः उद्दण्डतया क्रुद्धौ अभवताम्। तयोः प्रथमः विचारः तं पातयित्वा त्यक्तुम् आसीत्, परं पितुः प्रतिक्रियायाः भयात् ते तं हंसराजं प्रति नीत्वा सर्वं निवेदितवन्तौ।

समागत्य द्वौ भ्रातरौ पितरं समग्रां घटनां निवेदितवन्तौ, नगरोपरि उच्चैः स्वबलेन उड्डीयमानः तेषां यात्री किं कथितवान् इति किमपि अगोपयित्वा।

स्वर्णहंसानां राजा पिता हंसः कुपितः अभवत्। सः विनीलकं पृष्टवान् यत् किं सः स्वं भ्रातृभ्यः श्रेष्ठं मन्यते, यत् तान् भारवाहिपशून् इव व्यवहरति। सः तं पक्षिणम् अवदत् यत् सः स्वस्य उचितं स्थानं न जानाति, इदं च तस्य गृहं न, इति; तथा गाथायां निन्दां कृतवान्: एषः पर्वतमार्गः विनीलकस्य कृते नास्ति, सः ग्रामप्रान्तस्य अस्ति, यत् तस्य मातुः नीडम् अस्ति।

हंसराजः स्वपुत्रान् आदिष्टवान् यत् विनीलकं मिथिलाबहिः कूटराशौ, तस्य मातुः नीडे, पुनः नयेयुः; ते च तथा अकुर्वन्।

बुद्धस्य अभिज्ञाने देवदत्तः विनीलकः अभवत्, द्वौ स्थविरौ सारिपुत्तमोग्गल्लानौ द्वौ तरुणौ हंसौ आस्ताम्, आनन्दः हंसराजः आसीत्, स्वयं बुद्धः च विदेहराजः आसीत्, यः हंसान् उपरि गच्छतः अपश्यत्।

विनीलकं हंसानां मध्यात् यत् निष्कासितवत् तत् तस्य मिश्रवंशः नासीत्, यतः भ्रातरौ यदा प्रथमं तं वहितुं प्रस्तावम् अकुरुताम्, तदा तस्य जन्म तस्य विरुद्धं न अमन्यताम्। सः क्षणः यदा सः स्वतन्त्रतया दत्तम् उपहारं स्वेन अर्जितायाः स्थित्याः रूपेण भ्रान्त्या गृहीतवान्। सः विस्मृतवान् यत् यां कामपि ऊर्ध्वतां सः अन्वभवत् सा तस्य अधः पक्षाणां, न तु तस्य स्वपक्षाणाम् आसीत्। हंसाः क्रुद्धा अपि नगरोपरि क्षणिकावेशे कर्म अकुर्वन् न, अपि तु विषयं पितुः समक्षं न्यवेदयन्, येन विनीलकस्य भाग्यं सुदृढभूमौ विचारितनिर्णयेन निर्णीतम् आसीत्।