वीरक जातकम्

पालित्रिपिटके जातकसंख्या 204 बुद्धेन देवदत्तस्य (प्रतिस्पर्धी भिक्षुः बुद्धस्य पितृव्यपुत्रः च) तस्य तमनुकर्तुं प्रयासविषये आख्याता। तया पूर्वजन्मकथा स्मारिता यत्र अल्पकाकः कञ्चन अधिकसमर्थस्य पक्षिणः कौशलं अनुकर्तुम् अयतत, परिणामः च प्राणघातकः अभवत्।

प्राचीने वाराणस्यां ब्रह्मदत्तस्य राज्यकाले काशीराज्ये भीषणं दुर्भिक्षम् अभवत्। भोजनं तावत् दुर्लभम् अभवत् यत् काकाः, गृध्राः, मृतमांसभक्षिणः पक्षिणश्च बहुसंख्यकाः नष्टाः। शुष्केषु नगरेषु कचवरं धान्यं वा अलभमानः क्षुधितः स्थलकाकः सविष्ठकः स्वभार्यया सह जनपदान् त्यक्त्वा हिमालयस्य पादमूलस्य समीपे स्थिरानि मधुरजलानि सरांसि प्रति उड्डीनवान्।

निर्मले कमलसरसि सविष्ठकः एकं विस्मयजनकं जलकाकं दृष्टवान्, यः जलकाकः वीरकनाम्ना प्रसिद्धः, यः बोधिसत्त्वः आसीत्। वीरकः बलवान्, सुन्दरः, कमलपत्राणाम् अधः गभीरं निमज्ज्य रजतवर्णानि मत्स्यानि ग्रहीतुं पूर्णकुशलः च आसीत्। स्वक्षुधां शमयित्वा बोधिसत्त्वः प्रतिदिनं उदारतया तीरे नूतनानां गृहीतानां मत्स्यानाम् अंशम् अत्यजत्।

अस्य दैनिकदानस्य अवलोकनेन सविष्ठकः विनीतच्छद्मेन वीरकस्य समीपं गत्वा, तस्य मत्स्यग्रहणस्य अवशिष्टं भोक्तुम् अनुज्ञां प्राप्तुं, दिवानिशं तस्य सेवां कर्तुं समर्पितः सेवकः भवितुम् प्रस्तावं चकार। करुणामयः बोधिसत्त्वः अनुमेने, बहुदिनानि यावत् च काकः यथेष्टं भुक्तवान्, स्वस्य मसृणानि कृष्णपक्षाणि बलं च पुनः प्राप्तवान्।

किन्तु प्रचुराहारेण लालितः सत्यप्रज्ञारहितः च स्थलकाकः शीघ्रम् एव मूढाभिमानस्य वशं गतः। सः वक्षः उत्थापयामास, विचारयामास च यत् वीरकस्य द्वे नेत्रे, एकं चञ्चु, कृष्णपक्षौ च सन्ति, यथा स्वस्य अपि। यदि वीरकः जले निमज्ज्य मत्स्यान् ग्रहीतुं शक्नोति, तर्हि सः अपि तदेव कर्तुं निश्चयेन समर्थः अस्ति इति सः निष्कर्षं प्राप्तवान्।

वीरकः तं गम्भीरतया सावधानम् अकरोत् यत् स्थलपक्षिणः आकाशस्य शुष्कशाखानां च सन्ति, तथा सविष्ठकस्य न जालयुक्तं रूपं न च अन्धकारमये जले निमज्जनाय आवश्यकः श्वासः अस्ति। सः तं आग्रहयत् यत् सः स्वप्रकृतेः विरुद्धं किमपि न प्रयतेत। एतं प्रज्ञापूर्णम् उपदेशं सर्वथा उपेक्ष्य, गर्वितः काकः स्वं प्रमाणयिष्यामीति घोषयित्वा गभीरे सरसि शिरसा निमग्नः अभवत्।

मत्स्यग्रहणस्थाने तस्य शुष्कपक्षाः तत्क्षणमेव जलपूर्णाः अभवन्, सः च निमग्नानां तृणानां स्थूलजालेन मूलसञ्चयेन च सह संघट्टितः अभवत्, यत् तस्य ग्रीवां पक्षौ च दृढं परिवेष्टितवत्। सलिलान्तः निगृहीतः, आत्मानं मोचयितुं मार्गरहितः, सः वायुं अलभत, यस्मिन् जले सः वशीकर्तुं दृढनिश्चयी आसीत्, तस्मिन्नेव शोचनीयतया निमग्नः अभवत्।

यदा सविष्ठकः न प्रत्यावर्तत, तस्य सहचरी सरोवरं प्रति उड्डीय वीरकं पृष्टवती यत् तस्याः पतिना किं जातम्। बोधिसत्त्वः शोकपूर्णेन श्लोकेन प्रत्यवदत्, व्याख्यायन् यत् यः जलनिमज्जनस्य न स्वभावं न च कौशलं धारयति, किन्तु स्वगर्वेण जलकाकं अनुकर्तुम् अयतत, सः इदानीं सरोवरस्य तृणानाम् अधः मृतः शयानः अस्ति।

जातकस्य अन्ते बुद्धः मूढं काकं सविष्ठकं देवदत्तरूपेण अभिज्ञातवान्। यासां क्षमतानां दावां कर्तुं सः कदापि यथार्थतः न अर्जितवान्, तासु प्रति तस्य सा एव लालसा, सा एव प्रवृत्तिः, यया एकः स्थलकाकः एकस्मिन् सरसि निमग्नः अभवत् यत्र तस्य कोऽपि कार्यः नासीत्, सा एव प्रेरणा अद्यापि देवदत्तस्य तासां शक्तीनाम् अनुकरणप्रयासान् चालयति स्म, याः तस्य दावां कर्तुं कदापि नासन्।

सविष्ठकं यत् नाशयत्, तत् कदापि जलं स्वयं नासीत्। सरोवरः तं प्रक्षोभयितुं किमपि न कृतवान्, यावत् सः स्थातुम् इच्छति तावत् वीरकस्य दैनिकानां अवशिष्टानां रूपेण तं सहर्षं पोषयितुं सज्जः आसीत्। यत् तस्य तां स्पष्टां भेदम् अङ्गीकर्तुं अस्वीकारः आसीत् — अन्यप्राणिनः सम्पूर्णस्वभावेन सत्यतया अर्जितं कौशलं तथा केवलम् अन्येषां सफलतां अवलोकयित्वा निर्मितः उधारः आत्मविश्वासः, तयोः मध्ये भेदः। सादृश्यं सामर्थ्यत्वेन यदा सः अभ्रमत्, तदा तस्य भेदस्य मूल्येन सः सर्वं अत्यजत्।

वीरकः कदापि सविष्ठकाय प्रतिदिनं मुक्तहस्तेन दत्तान् अवशिष्टानां प्रति असूयां न कृतवान्, न च तस्य व्यवस्थायाः कस्मिंश्चिदपि अंशे स्थलकाकः कदापि सङ्कटे पतितः। सङ्कटः तदैव आगतः यदा कृतज्ञता अधिकारभावे परिणता, यदा सविष्ठकेन निर्णीतं यत् कुशलेन सह भोजनस्य विभजनम् अर्थः तेन स्वयमेव तां कुशलताम् अन्तः प्राप्ता इति। दुर्बलस्य पोषणे, आश्रये, शिक्षणे वा उदारगुरोः इच्छा कदापि शिष्यः गुरुसदृशः जातः इति प्रतिज्ञा नासीत्। सरसः तं भेदं जानन्तः पक्षिणः अजानन्तः पक्षिणः च प्रति किमपि भेदं न करोति।