ઈશાવાસ્યોપનિષદ્

તે પરમ સત્ય અનંત પૂર્ણ છે; આ પ્રગટ વિશ્વ પણ અનંત પૂર્ણ છે. અનંતમાંથી અનંત ઉદ્ભવે છે. અનંતમાંથી અનંત લઈ લેતાં કેવળ અનંત જ શેષ રહે છે. ૐ, શાંતિ, શાંતિ, શાંતિ.

આ સર્વ — આ પરિવર્તનશીલ જગતમાં ગતિ કરતું જે કંઈ અસ્તિત્વ ધરાવે છે તે — ભગવાન (ઈશ) વડે આચ્છાદિત અને વ્યાપ્ત છે. આત્મત્યાગ અને અનાસક્તિ વડે તમારા સાચા આત્માનું રક્ષણ કરો અને તેનો ઉપભોગ કરો. કોઈની સંપત્તિનો લોભ ન કરો.

આ જગતમાં નિષ્કામ ભાવે ધર્મયુક્ત કર્મો કરતાં જ સો વર્ષનું પૂરું આયુષ્ય જીવવાની ઇચ્છા રાખવી જોઈએ. તમારા જેવા મનુષ્ય માટે આના સિવાય બીજો કોઈ માર્ગ નથી, જેમાં કર્મ આત્માને વળગતું કે કલંકિત કરતું નથી.

એ લોકો અસૂર્ય (આનંદ અને પ્રકાશ વિનાના) કહેવાય છે, જે અંધ આત્મિક અંધકારથી આચ્છાદિત છે. મૃત્યુ પછી ત્યાં તેઓ જાય છે, જેઓ ભીતરના દિવ્ય આત્માની ઉપેક્ષા કરીને પોતાના આત્માનો ઘાત કરે છે.

તે આત્મા અચલ છતાં એક છે, અને મન કરતાં પણ વધુ વેગવાન છે. ઇન્દ્રિયો (દેવો) તેને કદી પહોંચી શકતી નથી, કારણ કે તે તેમનાથી આગળ ચાલે છે. સ્થિર રહીને પણ તે દોડનારા સૌને પાછળ મૂકી દે છે. તેનામાં જ બ્રહ્માંડનો પ્રાણ, માતરિશ્વા, સર્વ કર્મો અને જીવનને ટકાવે છે.

તે ગતિ કરે છે, અને ગતિ કરતો નથી. તે દૂર છે, છતાં અત્યંત નજીક છે. તે આ સર્વની અંદર છે, અને તે આ સર્વની બહાર પણ છે.

જે જ્ઞાની દ્રષ્ટા સર્વ પ્રાણીઓને આત્મામાં જુએ છે, અને આત્માને સર્વ પ્રાણીઓમાં જુએ છે, તે કોઈ પણ વસ્તુ પ્રત્યે ફરી ક્યારેય દ્વેષ, ધૃણા કે વિમુખતા અનુભવતો નથી.

જ્યારે તત્ત્વના જ્ઞાની માટે સર્વ પ્રાણીઓ કેવળ આત્મા જ બની જાય છે, ત્યારે તે એકત્વને સર્વત્ર જોનારા માટે કયો મોહ અને કયો શોક હોઈ શકે?

તે આત્મા સર્વવ્યાપી, તેજસ્વી, અશરીરી, ઘાવરહિત, સ્નાયુરહિત, શુદ્ધ અને પાપથી અસ્પૃષ્ટ છે. તે દ્રષ્ટા, મનીષી, સર્વોપરી અને સ્વયંભૂ છે. શાશ્વત કાળથી તેણે યોગ્ય રીતે કર્તવ્યો અને પદાર્થોની વ્યવસ્થા કરેલી છે.

જેઓ અવિદ્યા (વિવેક વિનાનું કેવળ લૌકિક કર્મ)ની ઉપાસના કરે છે, તેઓ ઘોર અંધકારમાં પ્રવેશે છે. પરંતુ જેઓ પ્રાયોગિક સાક્ષાત્કાર વિના કેવળ સૈદ્ધાંતિક જ્ઞાનમાં મગ્ન રહે છે, તેઓ એથી પણ વધુ ગહન અંધકારમાં પ્રવેશે છે.

એક ફળ વિદ્યા (જ્ઞાન) દ્વારા મળે છે, અને તેનાથી તદ્દન જુદું ફળ અવિદ્યા (કર્મ) દ્વારા મળે છે. આ રીતે આપણે તે જ્ઞાની ઋષિઓ પાસેથી સાંભળ્યું છે, જેમણે આપણને આ સત્ય શીખવ્યું અને સમજાવ્યું.

જે વિદ્યા (જ્ઞાન) અને ધર્મયુક્ત કર્મ (અવિદ્યા) બંનેને સાથે સમજે છે, તે ધર્મયુક્ત કર્મ વડે મૃત્યુને પાર કરે છે અને આધ્યાત્મિક જ્ઞાન વડે અમરત્વ પામે છે.

જેઓ કેવળ અવ્યક્ત કારણની ઉપાસના કરે છે, તેઓ ઘોર અંધકારમાં પ્રવેશે છે. પરંતુ જેઓ કેવળ વ્યક્ત, સર્જિત પરિણામોમાં આનંદ માને છે, તેઓ એથી પણ ગહન અંધકારમાં પ્રવેશે છે.

એક પરિણામ પ્રગટ (સંભવ) દ્વારા મળે છે, અને બીજું અપ્રગટ (અસંભવ) દ્વારા મળે છે. આ રીતે આપણે તે અડગ ઋષિઓ પાસેથી સાંભળ્યું છે, જેમણે આપણને આ સમજાવ્યું.

જે સર્જન (પ્રગટ) અને વિનાશ (વિનાશશીલ) બંનેને સાથે જાણે છે, તે વિનાશશીલ વડે મૃત્યુ-ક્ષય પાર કરે છે અને અમર સ્રોત દ્વારા શાશ્વત જીવન પામે છે.

પરમ સત્યનું મુખ લૌકિક મોહના એક તેજસ્વી સુવર્ણપાત્રથી ઢંકાયેલું છે. હે સૂર્ય, સર્વના પોષક (પૂષણ), તે આવરણ ઉઘાડો, જેથી સત્ય અને ધર્મને સમર્પિત હું પરમ સત્યનું દર્શન કરી શકું!

હે પૂષણ, એકાકી યાત્રી, ન્યાયના વિતરક, સૂર્ય, પ્રજાપતિના સંતાન! તમારાં અંધ કરી દેનારાં કિરણો સમેટી લો અને તમારા તીવ્ર તેજને એકત્ર કરો. હું તમારું અત્યંત મંગલમય, કૃપાળુ સ્વરૂપ જોઉં છું. સૂર્યમાં વસતો જે પરમ પુરુષ છે, તે હું જ છું (સોઽહમ્ અસ્મિ)!

મારો પ્રાણવાયુ અમર અને સર્વવ્યાપી પ્રાણમાં વિલીન થાઓ, અને આ નશ્વર શરીર ભસ્મ બની જાઓ. ૐ! હે સંકલ્પવાન મન, સ્મરણ કર, જે કર્યું છે તે સ્મરણ કર! હે મન, સ્મરણ કર, તારાં કર્મોનું સ્મરણ કર!

હે અગ્નિ, દિવ્ય પ્રકાશ, અમારા સર્વ માર્ગો અને કર્મોના જ્ઞાતા! અમને સદ્ધર્મના શ્રેષ્ઠ માર્ગે ચલાવીને સાચા શાશ્વત આધ્યાત્મિક ધન તરફ લઈ જાઓ. અમારા સર્વ વાંકા, અધમ પાપો દૂર કરો. અમે તમને અમારાં ઊંડાં, વારંવાર ઉચ્ચારેલાં આદરપૂર્ણ વંદન-શબ્દો અર્પણ કરીએ છીએ.