बाल वग्गमध्ये 16 अर्थगर्भित गाथा (60–75) संकलित आहेत, ज्यांत मूर्ख आणि अज्ञानी (बाल) च्या दोषांची, अहंकाराची आणि आत्मघाती प्रवृत्तींची सखोल शोधघटना केली आहे. भगवान बुद्ध स्पष्ट करतात की जो मूर्ख आपली मूर्खता ओळखतो, तो त्या सीमापर्यंत बुद्धिमान आहे; पण जो मूर्ख असूनही आपणास पंडित समजतो, तोच खरा मूर्ख आहे. चमचा आणि जीभेच्या खाना-रसाच्या दृष्टांताद्वारे तो समजवितो की सांसारिक लाभाचा मार्ग अलग आहे आणि निर्वाणाचा मार्ग सर्वथा भिन्न आहे.
श्लोक
जागणाऱ्यासाठी रात्र मोठी असते; थकलेल्या प्रवाशासाठी मैलभर अंतरही लांब असते; आणि सद्धर्म न जाणणाऱ्या मूर्खांसाठी संसार (जन्म-मरणाचे चक्र) अत्यंत मोठा असतो.
श्लोक 1
प्रवास करताना जर स्वतःपेक्षा श्रेष्ठ किंवा समसमान गुणी सहकारी मिळाला नाही, तर एकट्यानेच दृढतेने मार्गक्रमण करावे; मूर्खासोबत मैत्री असू नये.
श्लोक 2
'मला मुले आहेत, माझ्याकडे धन आहे' असा विचार करून मूर्ख स्वतःला त्रास करून घेतो. जेव्हा तो स्वतःच स्वतःचा नाही, तेव्हा मुले कुठून आणि धन कुठून?
श्लोक 3
जो मूर्ख स्वतःचा मूर्खपणा ओळखतो, तो तेवढ्यापुरता बुद्धिमान ठरतो; पण जो मूर्ख असूनही स्वतःला शहाणा समजतो, त्यालाच खरा मूर्ख म्हटले जाते.
श्लोक 4
मूर्ख मनुष्य जन्मभर ज्ञानी माणसाच्या संगतीत राहिला तरी त्याला धम्माचे मर्म कळत नाही, जसा चमचा वरणाच्या चवीला ओळखत नाही.
श्लोक 5
परंतु बुद्धिमान व्यक्तीने एका क्षणासाठी जरी ज्ञानी माणसाची संगत केली, तरी त्याला धम्माचे ज्ञान तत्काळ होते, जशी जीभ वरणाची चव लगेच ओळखते.
श्लोक 6
मतिमंद मूर्ख स्वतःचेच शत्रू होऊन वावरतात; ते अशी पापकर्मे करतात ज्यांचे फळ अत्यंत कडू आणि दुःखद असते.
श्लोक 7
ते कर्म कधीही चांगले असू शकत नाही जे केल्यानंतर पश्चात्ताप करावा लागतो, आणि ज्याचे फळ अश्रू ढाळत रडत भोगावे लागते.
श्लोक 8
परंतु ते कर्म उत्तम प्रकारे केलेले असते जे केल्यानंतर कोणताही पश्चात्ताप होत नाही, आणि ज्याचे गोड फळ मनुष्य आनंदात आणि प्रसन्न मनाने भोगतो.
श्लोक 9
जोपर्यंत पापकर्म फळाला येत नाही, तोपर्यंत मूर्ख त्याला मधासारखे गोड समजतो; पण जेव्हा ते पाप फळ देते, तेव्हा मूर्खाला घोर दुःख भोगावे लागते.
श्लोक 10
मूर्ख व्यक्तीने महिनान् महिने दर्भाच्या टोकाने थोडे थोडे अन्न खाऊन कठोर तप केले, तरीही तो धम्माचे आकलन झालेल्या ज्ञानी पुरुषाच्या सोळाव्या भागाचीही बरोबरी करू शकत नाही.
श्लोक 11
केलेले पापकर्म ताज्या दुधाप्रमाणे लगेच नासत नाही; ते राखेने झाकलेल्या निखाऱ्यासारखे आतल्या आत धुमसत मूर्खाचा पाठलाग करते आणि त्याला जाळून टाकते.
श्लोक 12
मूर्खाला मिळालेले ज्ञान किंवा लौकिक केवळ त्याच्या विनाशासाठीच कारणीभूत ठरते; ते त्याच्या सद्गुणांचा नाश करते आणि त्याची मती भ्रष्ट करते.
श्लोक 13
मूर्ख व्यक्ती अयोग्य मान-सन्मानाची इच्छा बाळगते—भिक्षूंमध्ये अग्रस्थान, विहारांमध्ये सत्ता आणि गृहस्थांकडून स्वतःची विशेष पूजा व्हावी असे त्याला वाटते.
श्लोक 14
'गृहस्थ आणि संन्यासी दोघांनीही मानावे की हे कार्य फक्त मीच केले आहे; प्रत्येक कामात सर्वजण माझ्याच अधिकाराखाली असावेत' — असा मूर्खाचा विचार असतो, ज्यामुळे त्याचा लोभ आणि अहंकार वाढतच जातो.
श्लोक 15
सांसारिक लाभ आणि सन्मानाचा मार्ग एक आहे, आणि निर्वाणाकडे नेणारा मार्ग पूर्णपणे वेगळा आहे. हे सत्य जाणून बुद्धाच्या शिष्य भिक्षूने सांसारिक आदरामध्ये रमून न जाता एकांत विवेक आणि आंतरिक अलिप्ततेची जोपासना करावी.
श्लोक 16
पृष्ठभूमि
हा अध्याय पालि धम्मपदातील (खुद्दक निकाय, पालि त्रिपिटक) बाल वग्गाचा असून त्यात गाथा 60–75 आहेत. आरंभिक बौद्ध धर्मात 'बाल' हा शब्द मोहात बुडालेल्या आणि कर्माच्या कार्यकारणभावाची जाणीव नसलेल्या, आध्यात्मिकदृष्ट्या अपरिपक्व मनाला सूचित करतो. धम्मपद-अट्ठकथेत या गाथांच्या नाट्यपूर्ण ऐतिहासिक प्रसंगांचे वर्णन आहे. त्यात कोसलनरेश प्रसेनजित दुसऱ्याच्या पत्नीची लालसा धरल्यामुळे निद्रानाशाने त्रस्त झाले (गाथा 60), चोरांनी आपल्या शेतात नाण्यांची पिशवी टाकल्यामुळे ज्या शेतकऱ्यावर खोटा आळ आला तो शेतकरी, आणि अनासक्तीचा उपदेश करत असताना स्वतः चीवरे साठवणारा गर्विष्ठ भिक्षू उपनंद यांचे प्रसंग येतात.
या पाठाबद्दल
रचयिता: Gautama Buddha · Founder of Buddhism · c. 5th–6th century BCE, Northern India/Nepal
Born Siddhartha Gautama in Lumbini, he attained enlightenment and spent the rest of his life teaching the Dhamma across northern India. His discourses (Suttas), preserved orally for generations before being written down in the Pali Canon, form the doctrinal foundation of Buddhism.
तुम्हाला माहीत आहे का?
जागणाऱ्यासाठी लांब रात्र आणि संसार (गाथा 60)
जो रातभर जागतो त्याला रात लांब वाटते; जो श्रांत आहे त्याला एक योजनभर रस्ता लांब वाटतो; अशाच प्रकारे सद्धर्म न जाणणाऱ्या मूर्खांना जन्म-मरणाचा संसार अत्यंत लांब आणि कष्टकर असतो.
चमचा आणि जीभेचा अनुपम दृष्टांत (गाथा 64–65)
मूर्ख व्यक्ती जरी जीवनभर कोणी प्रज्ञावानाच्या सान्निध्यात राहिला तरी, वरणाचा स्वाद चाखणारा चमचा कधीही रस नाही जाणत तसेच, तो धम्माचा मर्म कधीही बुझू शकत नाही; पण बुद्धिमान व्यक्ती पलभरातही ज्ञानीचा संग केला तर, जिव्हेच वरणाचा स्वाद लगेच ओळखत असेल तसेच, तो धम्मा तात्काळ समजून घेतो.
'मुले मेल आहेत, धन माझे आहे' या भ्रमात (गाथा 62)
मूर्ख मनुष्य हे सोचून स्वतःला व्यर्थ संताप देतो की 'ये माझे मुल आहेत, हा माझा धन आहे.' जेव्हा तो स्वयं आपणास आपला नाही तेव्हा मुले आणि धन त्याचे कसे असू शकतात?
राखेने झाकलेली आग (गाथा 71)
केलेले पाप कर्म ताज्या दुधाप्रमाणे लगेच नासत नाही; तर राखेने झाकलेल्या निखाऱ्यासारखे आतल्या आत धुमसत मूर्खाचा पाठलाग करते आणि त्याला जाळून टाकते.
दोन विपरीत मार्ग (गाथा 75)
सांसारिक लाभ आणि सन्मानाचा मार्ग एक आहे, आणि परम निर्वाणाकडे जाणारा मार्ग सर्वथा वेगळा आहे. हे सत्य जाणून बुद्धाचा शिष्य भिक्षू सांसारिक आदरामध्ये अलोल न राहता, एकांत विवेक आणि आंतरिक अलिप्ततेची जोपासना करावी.
विषयानुसार ब्राउझ करा
Buddha
बौद्ध धर्म से और
सभी देखेंसंबंधित शिकवणी
तीच शिकवण, विविध परंपरांमध्ये प्रतिध्वनीत