Bharat Devotion
Embroidered artwork for सहस्र वग्ग: हजारांपेक्षा एक श्रेष्ठ (गाथा १००–११५): Embroidered Buddha seated in meditation on a pink lotus, with a golden dharma wheel and a white stupa in the mountains

सहस्र वग्ग

हजारांपेक्षा एक श्रेष्ठ (गाथा १००–११५)

धम्मपदातील सहस्र वग्गमध्ये १६ प्रेरणादायक गाथा (१००–११५) आहेत, जे सिद्ध करतात की एक सार्थक शब्द, सद्गुणांची एक दिवस किंवा अंतर्दृष्टीचा एक क्षण, हजार खोख्या शब्दांपेक्षा उत्तम आहे. गौतम बुद्धांनी म्हटले आहे की अर्थहीन हजारो शब्दांच्या भाषणापेक्षा, मनास शांती देणारा केवळ एक सार्थक पद उत्तम आहे. युद्धांगणात दहा लाख शत्रूंचा विजय करणाऱ्या योद्धापेक्षा, आपल्या आत्मनियंत्रणात विजयी होणारा आत्मविजेता श्रेष्ठ आहे. तपस्या, गुणविषयक अनुशासन आणि ध्यानाने जगलेला एक दिवस, अनैतिकता आणि अज्ञानतेमध्ये जगलेल्या शंभर वर्षांपेक्षा अत्यंत कल्याणकारी आहे.

गाथाথেৰবাদबुद्ध

श्लोक

१००। सहस्समपि चे वाचा, अनत्थपदसंहिता; एकं अत्थपदं सेय्यो, यं सुत्वा उपसम्मति।
अर्थ

अर्थ नसलेल्या निरुपयोगी हजारो शब्दांपेक्षा ज्याला ऐकून मनात खरी शांती निर्माण होते, असा एकच अर्थपूर्ण शब्द कितीतरी श्रेष्ठ आहे.

श्लोक 1

१०१। सहस्समपि चे गाथा, अनत्थपदसंहिता; एकं गाथापदं सेय्यो, यं सुत्वा उपसम्मति।
अर्थ

व्यर्थ शब्दांनी रचलेल्या हजारो गाथांपेक्षा अशी एकच गाथा श्रेष्ठ आहे, जी ऐकल्यावर मनाला परम शांती लाभते.

श्लोक 2

१०२। यो च गाथासतं भासे, अनत्थपदसंहिता; एकं धम्मपदं सेय्यो, यं सुत्वा उपसम्मति।
अर्थ

अर्थहीन शब्दांनी भरलेल्या शंभर गाथा म्हणण्यापेक्षा ज्याला ऐकल्यावर मन शांत होते, असे एकच धम्माचे वचन श्रेष्ठ आहे.

श्लोक 3

१०३। यो सहस्सं सहस्सेन, सङ्गामे मानुसे जिने; एकञ्च जेय्यमत्तानं, स वे सङ्गामजुत्तमो।
अर्थ

जरी एखाद्याने रणांगणात दहा लाख शत्रूंना जिंकले, तरी जो स्वतःला जिंकतो, तोच सर्व विजेत्यांमध्ये सर्वश्रेष्ठ मानला जातो.

श्लोक 4

१०४। अत्ता हवे जितं सेय्यो, या चायं इतरा पजा; अत्तदन्तस्स पोसस्स, निच्चं सञ्ञतचारिनो।
अर्थ

इतर लोकांना जिंकण्यापेक्षा स्वतःवर विजय मिळवणे हेच खरोखर श्रेष्ठ आहे. ज्याने स्वतःवर ताबा मिळवला आहे आणि जो सदैव संयमाने वागतो,

श्लोक 5

१०५। नेव देवो न गन्धब्बो, न मारो सह ब्रह्मुना; जितं अपजितं कयिरा, तथारूपस्स जन्तुनो।
अर्थ

देव, गंधर्व, मार किंवा ब्रह्मदेवसुद्धा—स्वतःवर विजय मिळवलेल्या त्या आत्मसंयमी मनुष्याच्या विजयाला कधीही पराभवात बदलू शकत नाहीत.

श्लोक 6

१०६। मासे मासे सहस्सेन, यो यजेथ सतं समं; एकञ्च भावितत्तानं, मुहुत्तमपि पूजये; सा येव पूजना सेय्यो, यञ्चे वस्ससतं हुतं।
अर्थ

जरी एखाद्याने दरमहा हजारो रुपये खर्च करून शंभर वर्षे यज्ञयाग केले, आणि जर त्याने आत्मज्ञानी संताची एका क्षणासाठीही पूजा केली—तर ती क्षणभराची पूजा त्या शंभर वर्षांच्या यज्ञापेक्षा कितीतरी पटीने श्रेष्ठ ठरते.

श्लोक 7

१०७। यो च वस्ससतं जन्तु, अग्गिं परिचरे वने; एकञ्च भावितत्तानं, मुहुत्तमपि पूजये; सा येव पूजना सेय्यो, यञ्चे वस्ससतं हुतं।
अर्थ

एखाद्या मनुष्याने रानात राहून शंभर वर्षे अखंड अग्नीची सेवा केली (अग्निहोत्र केले), आणि जर त्याने आत्मज्ञानी सत्पुरुषाची एका क्षणासाठीही पूजा केली—तर ती पूजा शंभर वर्षांच्या त्या अग्निपूजेपेक्षा कितीतरी पटीने श्रेष्ठ आहे.

श्लोक 8

१०८। यं किञ्चि यिट्ठं व हुतं व लोके, संवच्छरं यजेथ पुञ्ञपेक्खो; सब्बम्पि तं न चतुभागमेति, अभिवादना उज्जुगतेसु सेय्यो।
अर्थ

पुण्याच्या अपेक्षेने एखाद्याने वर्षभर जे काही दान, यज्ञ किंवा होम केले—ते सर्व सरळ मार्गाने चालणाऱ्या निष्कलंक संतांना केलेल्या आदराच्या आणि नमस्काराच्या चवथ्या भागाचीही बरोबरी करू शकत नाही.

श्लोक 9

१०९। अभिवादनसीलिस्स, निच्चं वुड्ढापचायिनो; चत्तारो धम्मा वड्ढन्ति: आयु वण्णो सुखं बलं।
अर्थ

जो स्वभावतः नम्र आहे आणि जो नित्य वडीलधाऱ्यांचा व ज्ञानी पुरुषांचा आदर करतो, त्याचे चार गुण निरंतर वाढतात: आयुष्य, तेज (सौंदर्य), सुख आणि शक्ती.

श्लोक 10

११०। यो च वस्ससतं जीवे, दुस्सीलो असमाहितो; एकाहं जीवितं सेय्यो, सीलवन्तस्स झायिनो।
अर्थ

दुराचारी आणि असंयमी होऊन शंभर वर्षे जगण्यापेक्षा, शीलवान आणि ध्यानमग्न होऊन जगलेला एकच दिवस कितीतरी पटीने श्रेष्ठ आहे.

श्लोक 11

१११। यो च वस्ससतं जीवे, दुप्पञ्ञो असमाहितो; एकाहं जीवितं सेय्यो, पञ्ञवन्तस्स झायिनो।
अर्थ

अज्ञानी आणि चंचल मनाने शंभर वर्षे जगण्यापेक्षा, प्रज्ञावंत आणि ध्यानमग्न होऊन जगलेला एकच दिवस अधिक कल्याणकारी आहे.

श्लोक 12

११२। यो च वस्ससतं जीवे, कुसीतो हीनवीरियो; एकाहं जीवितं सेय्यो, वीरियमारभतो दऌहं।
अर्थ

आळशी आणि निरुत्साही होऊन शंभर वर्षे जगण्यापेक्षा, दृढ निश्चयाने पराक्रम आणि प्रयत्न करत जगलेला एकच दिवस श्रेष्ठ आहे.

श्लोक 13

११३। यो च वस्ससतं जीवे, अपस्सं उदयब्बयं; एकाहं जीवितं सेय्यो, पस्सतो उदयब्बयं।
अर्थ

वस्तूंची उत्पत्ती आणि विनाश (उदय आणि व्यय) न पाहता शंभर वर्षे जगण्यापेक्षा, त्या नश्वर स्वरूपाला प्रत्यक्ष पाहणाऱ्या व्यक्तीचा एकच दिवस श्रेष्ठ आहे.

श्लोक 14

११४। यो च वस्ससतं जीवे, अपस्सं अमतं पदं; एकाहं जीवितं सेय्यो, पस्सतो अमतं पदं।
अर्थ

अमृत पदाचा (परम निर्वाणाचा) साक्षात्कार न करता शंभर वर्षे जगण्यापेक्षा, त्या अमृत पदाचा साक्षात्कार करणाऱ्या महात्म्याचा एकच दिवस श्रेष्ठ आहे.

श्लोक 15

११५। यो च वस्ससतं जीवे, अपस्सं धम्ममुत्तमं; एकाहं जीवितं सेय्यो, पस्सतो धम्ममुत्तमं।
अर्थ

सर्वोच्च उत्तम धम्माचे दर्शन न घेता शंभर वर्षे जगण्यापेक्षा, त्या श्रेष्ठ धम्माचा प्रत्यक्ष साक्षात्कार करणाऱ्या व्यक्तीचा एकच दिवस अत्यंत कल्याणकारी आहे.

श्लोक 16

पृष्ठभूमि

हा अध्याय पाली धम्मपदातील (खुद्दक निकाय, पाली त्रिपिटक) सहस्सवग्ग असून त्यात गाथा 100–115 आहेत. श्रावस्ती आणि राजगृह येथे भगवान बुद्धांनी सांगितलेल्या या अध्यायात जागतिक आध्यात्मिक साहित्यातील काही अत्यंत प्रसिद्ध नैतिक घोषणा आहेत. अट्ठकथा-भाष्य या गाथांना हृदयस्पर्शी ऐतिहासिक प्रसंगांशी जोडते: सारिपुत्तांकडून धम्म ऐकताच तत्काळ शांती लाभलेला जल्लाद तम्बदाठिक (गाथा 100), एकाच सारगर्भ गाथेमुळे पूर्ण बोधी प्राप्त करणारा बाहिय दारुचीरिय (गाथा 101), भिक्खुणी (थेरी) कुण्डलकेसी, आणि शुद्ध सतीला वाहिलेले वयोवृद्ध आदरणीय भिक्षू.

या पाठाबद्दल

रचयिता: Gautama Buddha · Founder of Buddhism · c. 5th–6th century BCE, Northern India/Nepal

Born Siddhartha Gautama in Lumbini, he attained enlightenment and spent the rest of his life teaching the Dhamma across northern India. His discourses (Suttas), preserved orally for generations before being written down in the Pali Canon, form the doctrinal foundation of Buddhism.

Gautama Buddha च्या आणखी रचना

तीन शरण: त्रिरत्न शरण घेण्याचा बौद्ध मंत्रमैत्रीविषयक प्रवचन (मेत्ता सुत्त)मृतक नातेवाईकांना पुण्यदानमनाचा अध्याय (चित्तवग्ग)रत्नांचा उपदेश (रतन सुत्त)धम्मपदातील जुळे श्लोक (यमक वग्ग)

तुम्हाला माहीत आहे का?

गुणवत्ता परिमाणावर विजयी (गाथा १००–१०२)

हजारो अर्थहीन प्रवचनांपेक्षा, ज्याला ऐकल्यावर मन शांत होते असा एक सार्थक पद अत्यंत श्रेष्ठ आहे.

सर्वोच्च विजय आत्मविजय (गाथा १०३)

जरी एखादी व्यक्ती युद्धांगणात दहा लाख सैनिकांचा विजय करीत असले, तरी जो अकेली आपल्या आत्मनियंत्रणात विजयी होतो, तो वास्तवात सर्व विजयींमध्ये सर्वश्रेष्ठ आहे.

अपराजेय विजय (गाथा १०४–१०५)

आपल्या मनावर मिळविलेली विजय देवता, गंधर्व, मार किंवा ब्रह्मदेव—कोणीही कधीही पराभवात बदलू शकत नाहीत.

सम्मानाचे चार वरदान (गाथा १०९)

जो विनम्र स्वभाववाला आणि नित्य वृद्धजन आणि ज्ञानींचा आदर करणारा आहे, त्याच्या चार गुण निरंतर वाढतात: आयुष्य, तेज, सुख आणि शक्ती.

जागृत जीवनाचा एक दिवस (गाथा ११०–११५)

असंयमी, प्रमादी वा अज्ञानी होऊन शंभर वर्षे जगण्यापेक्षा, प्रज्ञा, गुणविषयक अनुशासन आणि ध्यानाने सांगलेला एकच दिवस कितीतरी पटीने श्रेष्ठ आहे, कारण त्यात मनुष्य निसर्गाचा उदय-व्यय आणि अमृत निर्वाणपदाचा साक्षात्कार करू शकतो.

विषयानुसार ब्राउझ करा

#Canonical Dhammapada#Pali Canon#Theravada#Khuddaka Nikaya
Buddha ची संपूर्ण स्तुती व पाठ

Buddha

Buddha चे सर्व पाठ पहा →
मंत्र

अमिताभ बुद्धाला नमस्कार

नमो 'अमिताभ बुद्धाय: अमिताभ बुद्ध, अनंत प्रकाशाच्या बुद्धाला समर्पित सुखावतीव्यूह परंपरेतून घेतलेला संक्षिप्त संस्कृत नमस्कार।

1 verse
मंत्र

भैषज्यगुरू मंत्र — औषधी बुद्धाचा उपचार मंत्र

हा महायान बौद्ध परंपरेतील भैषज्यगुरू (औषधी बुद्ध) यांचा पवित्र मंत्र आहे. आजारपण, दुःख आणि मानसिक त्रासांपासून मुक्ती मिळवण्यासाठी हा मंत्र भक्तिभावाने म्हटला जातो. मंत्र 'तद्यथा' (अशा प्रकारे) असा सुरू होतो आणि 'स्वाहा' (सत्य व्हावो) असा संपतो. हे सराधना विशेषत: तिबेटीय आणि पूर्व एशियाई बौद्ध परंपरेत महत्त्वपूर्ण आहे.

1 verse
मंत्र

वज्रसत्त्व शताक्षरी मंत्र

हे एक पवित्र बौद्ध मंत्र आहे जे नकारात्मक कर्मे आणि मानसिक कलुषे शुद्ध करण्यासाठी म्हटले जाते. हे वज्रसत्त्वाला आवाहन करते, जे मनाच्या शुद्ध, अविनाशी स्वरूपाचे प्रतिनिधित्व करते, अडथळे दूर करण्यासाठी आणि आध्यात्मिक सिद्धी प्राप्त करण्यासाठी.

1 verse
पूजा ग्रंथ

आठ प्रतिज्ञा (उपोसथ पाळणे)

आठ शील (अष्टशील), बौद्धांनी उपोसथ दिवशी किंवा ध्यानसाधनेच्या शिबिरांत स्मृती आणि आत्मशिस्त वाढवण्यासाठी पाळायचे नैतिक प्रशिक्षणाचे नियम.

8 verses

बौद्ध धर्म से और

सभी देखें

तीन शरण: त्रिरत्न शरण घेण्याचा बौद्ध मंत्र

हा बौद्ध प्रार्थना पाली भाषेत बोलला जातो जेथे प्रार्थी बुद्ध, धर्म आणि संघ (त्रिरत्न)चा शरण घेतो. हा शरण मंत्र तीन वेळा पुनरावृत्ती केला जातो, जो विश्वास आणि समर्पणचा ऐतिहासिक घोषणा आहे.

3 verses

मृतक नातेवाईकांना पुण्यदान

हा थेरवाद बौद्ध परंपरेतील एक छोटा पाली श्लोक आहे, जो दिवंगत नातेवाईकांना पुण्य अर्पण करण्यासाठी आणि त्यांच्या सुखाची कामना करण्यासाठी तीन वेळा म्हटला जातो. थेरवाद अंत्यसंस्कार व स्मरण विधींमध्ये तो वारंवार वापरला जातो.

3 verses

मनाचा अध्याय (चित्तवग्ग)

धम्मपदातील 33-43 श्लोक: अस्थिर मन रक्षण करणे कठीण असते, तथापि दमिता आणि सुदिशेने निर्देशित मन खरी आनंद आणि भयमुक्तता नियमित करते।

11 verses

धम्मपदातील जुळे श्लोक (यमक वग्ग)

धम्मपदाचा यमक वग्ग (श्लोक 1-20) या धर्मग्रंथला सुरुवात देतो, असे शिकवतो की मन सर्व अनुभवांना आकार देतो आणि शत्रुता समाप्त करणे प्रतिशोध नाही, तर अद्वेषाने होते।

20 verses

अंगुलिमाल परित्त

हा बौद्ध परंपरेतील एक संरक्षणात्मक प्रार्थना-मंत्र आहे, जो गर्भवती स्त्री आणि तिच्या गर्भातील बाळाच्या सुरक्षिततेसाठी म्हटला जातो।

2 verses

अप्रमाद वग्ग: धम्मपदातील सजगतेची सुवचने

धम्मपदाचे श्लोक 21-32: अपप्रमाद (सावधानता) अमृताचा मार्ग, प्रमाद (असावधानता) मृत्यूचा मार्ग - तेव्हा बुद्धिमान लोक त्यांचे लक्ष ध्यान संपत्तीसारखे संरक्षण करतात।

12 verses

संबंधित शिकवणी

तीच शिकवण, विविध परंपरांमध्ये प्रतिध्वनीत

बौद्ध धर्मअरहंत वग्ग: पूर्ण मुक्त महापुरुष (गाथा ९०–९९)बौद्ध धर्मधम्मपदातील जुळे श्लोक (यमक वग्ग)