हुकमनामा

हुकमनामा हा शब्द दोन फारसी-मूळ शब्दांचा संयोग आहे: हुकम, म्हणजे आज्ञा किंवा आदेश, आणि नामा, म्हणजे पत्र; म्हणजे शब्दशः आज्ञापत्र. शीख हा शब्द दोन संबंधित अर्थांनी वापरतात. पहिला, आज आधिक व्यापकपणे आचरला जाणारा, म्हणजे दैनंदिन वाक किंवा हुकम: श्री गुरु ग्रंथ साहिब यादृच्छिकपणे उघडून डाव्या पानाच्या वरच्या भागात आलेले भजन त्या दिवसाचे मार्गदर्शन म्हणून वाचणे. दुसरा ऐतिहासिक अर्थ: शीख गुरूंनी स्वतःच्या हयातीत विविध प्रदेशांतील आपल्या संगतींना पाठवलेली प्रत्यक्ष आज्ञापत्रे.

हुकमासाठी गुरु ग्रंथ साहिब उघडण्यापूर्वी उपस्थित शीख अरदास करतो, म्हणजे उभे राहून केली जाणारी विनंती-प्रार्थना, आणि गुरूंकडून परवानगी व मार्गदर्शन मागतो. त्यानंतर ग्रंथ कोणताही विशिष्ट उतारा शोधल्याविना यादृच्छिकपणे उघडला जातो, आणि डाव्या हाताच्या पानाच्या वरच्या भागात असलेले भजन एकत्र जमलेल्या संगतीसमोर मोठ्याने वाचले जाते. ही पद्धत निवडीतून मानवी पर्याय पूर्णपणे दूर करण्यासाठी मुद्दाम योजली आहे, जेणेकरून मिळालेले भजन वाचकाची निवड न मानता त्या क्षणासाठी गुरूंचा स्वतःचा थेट शब्द मानले जाते.

ही प्रथा या श्रद्धेवर आधारित आहे, जी गुरु गोबिंद सिंह यांनी १७०८ मध्ये गुरुगद्दी श्री गुरु ग्रंथ साहिबला कायमची बहाल केली तेव्हा औपचारिक झाली: हा ग्रंथ बंद ऐतिहासिक मजकूर नसून जिवंत गुरू आहे. श्री गुरु ग्रंथ साहिब केवळ भूतकाळाचे वर्णन न करता वर्तमानात बोलते असे मानले जात असल्यामुळे, यादृच्छिकपणे उघडलेले भजन म्हणजे त्या क्षणी संगतीला किंवा व्यक्तीला गुरू सक्रियपणे संबोधत आहेत, असे स्वीकारले जाते; ज्या अधिकाराने एकेकाळी जिवंत गुरू शीख समुदायाला मार्गदर्शन देत, तोच अधिकार पुढे चालू राहतो.

त्याच्या जुन्या आणि अधिक शब्दशः अर्थाने, हुकमनामा म्हणजे दहा गुरूंच्या काळात शीख गुरूंनी उपखंडात विखुरलेल्या शीख आणि संगतींना पाठवलेली प्रत्यक्ष पत्रे. या पत्रांची सर्वात जुनी उपलब्ध उदाहरणे सहावे गुरु, गुरु हरगोबिंद यांच्या गुरुपदाच्या काळात, सतराव्या शतकाच्या आरंभी, आढळतात. गुरु गोबिंद सिंह, दहावे गुरु, यांच्या काळात अशी पत्रे आनंदपूरमधून राजाज्ञांच्या धर्तीवर जारी केली जात, आणि समुदाय संघटना, अर्पणे व आचरण या विषयांवर भाष्य करत. नववे गुरु, गुरु तेग बहादुर, यांच्या नावे असलेली पत्रेही टिकून राहिली असून ती एक स्वतंत्र ऐतिहासिक संग्रह म्हणून अभ्यासली गेली आहेत.

यांपैकी अनेक ऐतिहासिक पत्रे पद्धतशीरपणे शोधून प्रकाशित होण्यापूर्वी शतकानुशतके गुरुद्वारांत आणि खासगी कौटुंबिक संग्रहांत विखुरलेली होती. विसाव्या शतकातील दोन मोठ्या संग्रहांनी यातील बहुतांश सामग्री एकत्र आणली: इतिहासकार गंडा सिंह संपादित आणि पटियाला येथील पंजाबी विद्यापीठाने १९६७ मध्ये प्रकाशित केलेले हुकमनामे, आणि शमशेर सिंह अशोक संपादित आणि शिरोमणी गुरुद्वारा प्रबंधक कमिटीच्या शीख इतिहास संशोधन मंडळाने त्याच वर्षी प्रकाशित केलेले निशान ते हुकमनामे. या दस्तऐवजांचा ऐतिहासिक स्रोत म्हणून गंभीर शैक्षणिक अभ्यास विसाव्या शतकाच्या आरंभीच पद्धतशीरपणे सुरू झाला; तोपर्यंत त्यांतील अनेक पत्रे पिढ्यान्पिढ्या खासगी ताब्यातून गेलेली होती.

हरमंदिर साहिब आणि सर्वसाधारणपणे गुरुद्वारांत दैनंदिन वाक सामान्यतः दोनदा घेतले जाते: सकाळी आसा दी वार, म्हणजे गुरु नानकांच्या सकाळच्या भजनांनंतर, आणि पुन्हा संध्याकाळी रहिरास साहिब, म्हणजे संध्याकाळच्या प्रार्थनेनंतर. अनेक शीख हे आचरण घरीही खासगीरीत्या करतात; स्वतःची गुरु ग्रंथ साहिबची प्रत उघडण्यापूर्वी साधी अरदास करतात आणि दिवसाचे मार्गदर्शन मिळवतात, गुरुद्वारातील सामूहिक वाचनाचा हा वैयक्तिक समकक्ष आहे.

हुकमाद्वारे मिळालेले भजन संगतीला समुदायाच्या किंवा व्यक्तीच्या सध्याच्या परिस्थितीच्या प्रकाशात समजावून सांगितले जाते; भविष्यातील घटनांचे भाकीत म्हणून नव्हे, तर सल्ला, सांत्वन किंवा चिंतनाचे आवाहन म्हणून दिले जाते. शीख शिकवण या आचरणाला भविष्यकथन किंवा शकुनशास्त्रापासून काळजीपूर्वक वेगळे करते, कारण उद्देश काय घडेल ते आधीच पाहणे नसून गुरूंची स्थायी शिकवण ऐकणाऱ्याला आधीच सामोरे जावे लागत असलेल्या कोणत्याही गोष्टीवर लागू करून नव्याने मिळवणे हा आहे. या अर्थाने प्रत्येक दिवसाचा हुकम तोच नाते नव्याने जागवतो, जे गुरूंकडून सल्ला मागणाऱ्या शिखाचे जिवंत गुरूंशी एकेकाळी असत; आता ते श्री गुरु ग्रंथ साहिबच्या स्वतःच्या शब्दांतून पुढे नेले जाते.