अमृत संचार

अमृत संचार, ज्याला खालसा दीक्षा विधी असेही म्हणतात, हा तो औपचारिक संस्कार आहे ज्याद्वारे एखादा शीख खालशात, म्हणजेच निष्ठावान शिखांच्या समुदायात, सामील होण्याचा निर्णय घेतो. ‘अमृत’ या शब्दाचा अर्थ अमरत्व देणारे पेय असा आहे, आणि या विधीत तो गोड, ढवळलेल्या पाण्याकडे निर्देश करतो, जे तयार करून दीक्षार्थींना दिले जाते. हा विधी 1699 मध्ये वैसाखीच्या दिवशी आनंदपूर साहिब येथे सुरू झाला, जेव्हा गुरू गोबिंद सिंह यांनी आपले शीर अर्पण करण्यास तयार असलेल्या स्वयंसेवकांना आवाहन केले. पाच पुरुष पुढे आले: भाई दया सिंह, भाई धरम सिंह, भाई हिम्मत सिंह, भाई मोहकम सिंह आणि भाई साहिब सिंह, जे पंज प्यारे म्हणून ओळखले गेले. त्यांनी पहिले अमृत स्वतः गुरूंना दिले, आणि नंतर गुरूंनी ते त्यांना दिले.

विधीची सुरुवात दीक्षार्थी स्नान करून स्वच्छ वस्त्रे परिधान करून होते; बहुधा ते दीक्षित शिखांनी धारण केलेले पाच ककार परिधान करतात, आणि त्यानंतर जमलेल्या संगतीसमोर एकत्र येतात. अरदास, एक औपचारिक प्रार्थना, विधी सुरू करते, आणि दीक्षार्थी लक्षपूर्वक ऐकतात जेव्हा ते उचलणार असलेल्या पावलाचे महत्त्व सोप्या शब्दांत समजावले जाते, कारण अमृत संचार कधीही अशा व्यक्तीला दिला जात नाही जिने तो स्वेच्छेने आणि जाणीवपूर्वक निवडलेला नाही.

पाच दीक्षित शीख, जे स्वतः मूळ पंज प्यारांच्या जागी उभे राहतात, लोखंडी भांड्यात गोड पाणी खंडा, दुधारी तलवारीने ढवळून अमृत तयार करतात. ढवळताना ते स्मृतीतून पाच पवित्र रचना म्हणतात: जपुजी साहिब, जे गुरू ग्रंथ साहिब अंग 1 वर उघडते, जाप साहिब, सवैये, चौपई साहिब आणि आनंद साहिब, जी गुरू अमर दास यांनी अंग 917 वर रचली. पंज प्यारांपैकी प्रत्येकजण ढवळण्याची आपली पाळी घेतो, तर इतर पठण चालू ठेवतात, जेणेकरून अमृत कोणत्याही मौन किंवा यांत्रिक प्रक्रियेऐवजी पूर्णपणे अखंड प्रार्थनेद्वारे तयार होईल.

अमृत स्वीकारण्यापूर्वी दीक्षार्थी खालसा शिखाकडून अपेक्षित आचारसंहितेप्रती औपचारिकपणे कटिबद्ध होतात. यात अमृताच्या तयारीत वापरलेल्या पाच बाणींचे दैनंदिन पठण, सदैव पाच ककार धारण करणे, आणि चार कुरहितींपासून दूर राहणे समाविष्ट आहे, जे मूलभूत निषेध आहेत: केस कापणे, हलाल किंवा कोशर पद्धतीने तयार केलेले मांस खाणे, व्यभिचार, आणि तंबाखू किंवा इतर मादक पदार्थांचे सेवन. अमृत देण्यापूर्वी ही व्रते पूर्णपणे समजावून सांगितली जातात, जेणेकरून केलेली बांधिलकी केवळ विश्वासावर न राहता जाणीवपूर्वक असावी.

अमृत प्रत्येक दीक्षार्थ्याला पाच वेळा डोळ्यांत, पाच वेळा पिण्यासाठी, आणि पाच वेळा केसांवर शिंपडले जाते; प्रत्येक वेळी दिल्यानंतर प्रत्येक दीक्षार्थी ‘वाहिगुरू जी का खालसा, वाहिगुरू जी की फतेह’ पुन्हा म्हणतो. ही पंचगुणी पुनरावृत्ती मूळ पंज प्यारांची आणि अमृत तयार करताना म्हटलेल्या पाच पवित्र रचनांची प्रतिध्वनी आहे, आणि विधीच्या जवळजवळ प्रत्येक टप्प्यात पाच हा अंक गुंफतो.

अमृत स्वीकारल्यानंतर दीक्षार्थी, दीक्षेपूर्वीचे कौटुंबिक नाव काहीही असले तरी, पुरुषांसाठी ‘सिंह’ (सिंह) आणि स्त्रियांसाठी ‘कौर’ (राजकुमारी) ही आडनावे स्वीकारतात. हा बदल जात आणि वंशभेद पुसण्यासाठी आहे, जे नष्ट करण्यासाठीच खालशाची विशेषत्वाने स्थापना झाली होती. दीक्षार्थी आता औपचारिकपणे खालसा आहे, गुरूंशी आणि गुरूंनी स्थापन केलेल्या समुदायाशी पूर्णपणे जोडलेला; शीख परंपरा या स्थितीला एका पूर्ण झालेल्या विधीऐवजी आजीवन जबाबदारी मानते.

विधीची सांगता हुकमनाम्याने होते, म्हणजे गुरू ग्रंथ साहिब मधून यादृच्छिकपणे उघडलेला एक उतारा, जो त्या दिवसासाठी समुदायाचे मार्गदर्शन म्हणून मोठ्याने वाचला जातो. त्यानंतर अंतिम अरदास होते आणि कडाह प्रसादाचे वाटप होते, एक गोड प्रसाद जो तेथे उपस्थित प्रत्येकाला जात किंवा पार्श्वभूमीचा विचार न करता वाटला जातो, हेच समतेचे तत्त्व ज्याने खालशाला जन्म दिला, ते खोलीतील प्रत्येकापर्यंत शेवटच्या वेळी पोहोचवले जाते.