अरकजातकम्

भगवान् जेतवने जातकसंख्या १६९ इति — यथा जातकट्ठकथा अभिलिखति — इमां कथां कथितवान्। अट्ठकथा वदति यत् सः इमां कथां मेत्तासुत्तस्य सन्दर्भे प्रोक्तवान्। सः भिक्षुभ्यः प्रत्यक्षं तस्य साधनायाः फलविषये आरभत।

सः अवदत् यत् मैत्री, यदि पूर्णभक्त्या अभ्यस्ता, वर्धिता, प्रगतेः वाहनरूपेण कृता, निरन्तरं लक्ष्यरूपेण सुप्रतिष्ठिता च स्यात्, तर्हि सा एकादश आनिसंसाः — फलानि — प्रदास्यति। ततः सः तान् एकैकशः नामतः कथितवान्, यत् सूचिः मन्दं पठनीया।

मैत्रीं साधयन् जनः सुखेन शेते, सुखेन जागर्ति च। सः दुःस्वप्नं न पश्यति। सः इतरजनानां प्रियः भवति, देवताः तं रक्षन्ति। अग्निः, विषं, खड्गश्च तस्य समीपं न गच्छन्ति।

तस्य चित्तं शीघ्रं समाधौ लीनं भवति, मुखं शान्तं जायते। सः मूढतारहितः म्रियते। यदि सः उच्चतरं किमपि न प्राप्नोति, तर्हि सः ब्रह्मलोकं गच्छति — ध्यानेन प्राप्यं उच्चं दिव्यं लोकम्। भगवान् अधिकं अवदत् यत् एते एकादश आनिसंसाः तदा आगच्छन्ति यदा मैत्री स्वेच्छायाः त्यागेन सह अभ्यस्यते।

ततः भगवान् उक्तवान् यत् भिक्षुः कथं एतं उपदेशं स्वजीवने रूपयेत्। सः सर्वेषु प्राणिषु मैत्रीम् अर्पयेत्, तेषां सूचनां प्राप्नुयात् वा न वा। सः मित्रेषु मित्रवत्, अमित्रेषु मित्रवत्, उदासीनेषु मित्रवत् आचरेत्। सः हर्षे शोके च सहानुभूतिं दद्यात्, समचित्तः च तिष्ठेत्।

एवं कुर्वन् भिक्षुः मार्गफलानि प्राप्तुम् अपि विना ब्रह्मलोकं गमिष्यति, इति भगवान् अवदत्। सः अधिकं योजयति स्म यत् प्राचीनाः प्राज्ञाः सप्तवर्षाणि मैत्रीं भावयित्वा सप्तकल्पान् ब्रह्मस्वर्गे निवसितवन्तः, प्रत्येकं कल्पे वृद्धेः एकः कालः, हानेः च एकः कालः आसीत्। ततः सः पुरातनीं कथां प्रोक्तवान्।

पुरा अतीतयुगे बोधिसत्त्वः ब्राह्मणकुले जन्म प्राप्तवान्। वयःप्राप्तः सः कामनाः परित्यज्य धार्मिकजीवनम् अङ्गीकृतवान्। सः चत्वारि ब्रह्मविहाराणि — मैत्रीं, करुणाम्, मुदिताम्, उपेक्षां च — प्राप्तवान्। तस्य नाम अरकः आसीत्।

सः आचार्यः अभवत् तथा हिमालयप्रदेशे विशालेन शिष्यमण्डलेन सह निवसति स्म। ग्रन्थः आश्रमस्य विषये अथवा तस्य सटीकस्थानस्य विषये विवरणं न ददाति। यत् सः ददाति, तत् आचार्यस्य सन्देशः, यः कथायाः मूलम् अस्ति।

अरकः स्वकीयान् ऋषिमण्डलं सम्बोध्य अवदत् यत् तपस्विना कथं जीवितव्यम्। तपस्विना मैत्रीः प्रदर्शनीया। तेन हर्षे शोके च सहानुभूतिः, समतायां च स्थितिः धार्या। अरकः अवदत् यत् मैत्र्याः एषः चिन्तनः, यदा सङ्कल्पेन उत्पाद्यते, तदा ब्रह्मलोकाय साधकं भवति।

ततः सः श्लोकेन मैत्र्याः आशीर्वादं व्याख्यातवान्। एकः श्लोकः वदति यत् ऊर्ध्वलोके, अधोलोकेषु, मध्यभूमौ च — सर्वेषु जातेषु प्राणिषु — अपरिमितकरुणा हृदये अनुभूयते। अपरः श्लोकः वदति यत् अपरिमितकरुणया अपरिमितदानेन च परिपूर्णं हृदयं सङ्कीर्णं वा परिबद्धं वा किमपि न धारयति।

एते श्लोकाः प्रकटयन्ति यत् अयं साधनः सामान्यसद्भावात् कथं भिन्नः अस्ति। अरकस्य प्रेम कतिपयेभ्यः एव न दीयते, न च तत् अन्यस्य व्यक्तेः योग्यतया सीमितं भवति। तत् प्रत्येकं लोके प्रत्येकं प्राणिनं प्रापयति। यत्र एतादृशं हृदयं परिपूर्णं, तत्र सङ्कीर्णं किमपि न तिष्ठति।

एतदेव बुद्धेन मित्रेषु मित्रवत्, अमित्रेषु, उदासीनेषु च मित्रवत् आचरणम् इति उक्तम्। श्लोकाः आचार्येण शिष्येभ्यः शिक्षिताः, अतः ते भावनायाः उपरि व्यावहारिकं निर्देशः अपि सन्ति। मनुष्येण एषा मनोवृत्तिः स्थिरतया भावयितव्या, यावत् सा चित्तस्य आकारः न भवति।

जातकट्ठकथा वदति यत् अरकः शिष्यान् मैत्र्याः साधनायाः आशीर्वादस्य च विषये एवं शिक्षितवान्। ध्यानलीनतायाः क्षणमात्रम् अपि विच्छिन्नं विना सः ब्रह्मलोके जन्म प्राप्तवान्। सप्तकल्पान् यावत्, प्रत्येकस्मिन् कल्पे वृद्धिहानिकालसहितम्, सः पुनः एतत् लोकं न आगतवान्।

एषः विवरणः भगवतः पूर्वोक्तेन कथनेन सङ्गच्छते, यत् प्राचीनाः प्राज्ञाः सप्तवर्षाणि मैत्र्याः अभ्यासं कृतवन्तः। बुद्धः अत्र अरकस्य जीवनं दीर्घं नाटकीयं वा न प्रस्तौति; सः तत् स्थिरसाधनायाः क्रमः, तथा शान्तः सौभाग्यपूर्णः पुनर्जन्मः इति प्रस्तौति।

पालिग्रन्थस्य पाठकाः स्मरन्ति यत् अङ्गुत्तरनिकायस्थः अरकसुत्तम् अपि एकम् आचार्यम् अरकम् इति स्मरति। तत् मानवजीवनस्य लघुतां भङ्गुरतां च वर्णयति, तत् तृणाग्रस्थितेन तुषारबिन्दुना तुलयति। तत् सूत्रं अस्याः जातकात् भिन्नं ग्रन्थः अस्ति, स्वोपदेशसहितम्, अतः तेन सह सम्भ्रमः न कर्तव्यः। सङ्ख्या १६९ इत्यस्यां कथायां मैत्र्याः साधनायाः विषयः एव अस्ति।

उपदेशे समाप्ते बुद्धः जन्मनः परिचयं दत्तवान्। तस्मिन् काले ये ऋषयः आसन्, ते अधुना बुद्धस्य स्वानुयायिनः आसन्, तथा बुद्धः स्वयं आचार्यः अरकः आसीत्।

जातकसंख्या १६९ सङ्क्षिप्ता, परं सा स्पष्टं वदति यत् बहवः जनाः आध्यात्मिकसाधनायाः कृते किम् इच्छन्ति — एकं हृदयं यत् हानिं न करोति, यत् द्वेषेण न प्रहर्तुं शक्यते। बुद्धः मैत्रीं अमूर्तम् आदर्शरूपेण न प्रस्तुतवान्। सः अस्याः इहलोके फलानि — शान्तनिद्रां, शान्तिं, इतरजनानां स्नेहं च — गणितवान्। सः मृत्योः परं फलम् अपि सूचितवान्।

कथायां कष्टं नास्ति, खलनायकः नास्ति, चमत्कारः नास्ति। सा केवलं दर्शयति यत् एकः आचार्यः यत् आचरति तत् वदति, तथा श्रोतारः तं अनुसरन्ति। एषा जातकस्य शान्तिशक्तिः अस्ति। सा स्मारयति यत् सर्वप्रथमं प्रकृत्या सर्वेषु प्रति द्वेषरहितं चित्तं भावनीयम्, यत् कुत्रापि सम्भवति।