बब्बुजातकम्

भगवान् बुद्धः जेतवने विहरन् खुद्दकनिकायस्य एकनिपाते सप्तत्रिंशदधिकशततमं (१३७) जातकम् अकथयत्। तत् एकां श्रद्धावतीम् उपासिकां तस्याः दुहितरं च काणां प्रति सम्बद्धम्। काणा मातुः ग्रामं सदा गच्छति स्म, किन्तु यदा यदा सा भर्तुः गृहं प्रत्यागन्तुम् आरभते स्म, तदा तदा चत्वारः भिक्षवः भिक्षार्थम् आगच्छन्ति स्म। माता तेभ्यः नवान् पूपान् पक्त्वा दातुं काणायाः प्रस्थानं विलम्बयति स्म। एवं पुनः पुनः घटिते भर्ता प्रतीक्षया क्लान्तः अन्यां भार्यां स्वीचकार। भिक्षवः स्वेनैव एतस्य दुःखस्य हेतवः इति ज्ञात्वा भगवान् अवदत् यत् एतत् प्रथमं न भवति, एते एव चत्वारः पूर्वमपि स्त्रियः स्वगृहात् विच्छिन्नवन्तः आसन्।

पुरा वाराणस्यां ब्रह्मदत्तस्य राज्ञः काले बोधिसत्त्वः विनीतः प्रस्तरच्छेदकः रूपेण जीवति स्म। तस्मिन् नगरे एका वणिक्पत्नी आसीत्, या धनवती सती अपि स्वनिखाते सुवर्णे अतीव आसक्ता आसीत्। मृत्योः अनन्तरं सा मूषिका अभवत्, तस्याः कुलस्य चत्वारिंशत् कोटयः (कोटिः दशलक्षम्, अतः महती सम्पत्तिः) निधिः यत्र निहितः आसीत्, तस्य स्थानस्य उपरि एव सा निवसति स्म।

एकदा मूषिका समीपे कार्यरतं प्रस्तरच्छेदकं दृष्ट्वा पूर्वस्याः वणिक्पत्न्याः चातुर्येण प्रेरिता तस्मै एकां सुवर्णमुद्रां दत्त्वा तत्प्रतिदानरूपेण मांसम् आनेतुं याचते स्म। प्रस्तरच्छेदकः अनुमेने। तदारभ्य मूषिका प्रतिदिनं तस्मै वेतनं ददाति स्म, स च तां पोषयति स्म। एषा केवलं परस्परहिताय सरला सन्धिः आसीत्; तस्याः पादयोः अधः निहिते निधौ अद्यापि कोऽपि दावा नासीत्।

अचिरात् एकः मार्जारः निगूढस्थानात् निर्गच्छन्तीं मूषिकां गृहीतवान्। भीता सा प्राणभिक्षां याचित्वा प्रतिज्ञां कृतवती यत् यदि मार्जारः तां मुञ्चति तर्हि तस्मै स्वभोजनस्य अंशं दास्यति। मार्जारः अनुमेने; ततः प्रभृति मूषिका प्रस्तरच्छेदकेन आनीतस्य भोजनस्य किञ्चिद् भागं स्वग्राहिणे मार्जाराय मुक्तिमूल्यरूपेण पृथक् स्थापयितुं बाध्यते स्म।

एतत् सन्धानं तत्र न समाप्तम्। क्रमशः अन्ये त्रयः मार्जाराः अपि तथैव तां गृहीतवन्तः, प्रत्येकवारं सा तस्यैव सततस्य मांसांशस्य प्रतिज्ञया स्वमुक्तिं क्रीतवती। अचिरेण दुर्भागिनी मूषिका स्वदैनिकाहारं पञ्चभ्यः मुखेभ्यः विभजति स्म—स्वस्मै एकम्, लोलुपानां चतुर्णां मार्जाराणां कृते चत्वारि। यत् स्वल्पं मांसं सा प्राप्नोति, तत् पञ्चधा विभज्य दातव्यम् आसीत्, अतः सा क्षुधया कृशा दुर्बला च अभवत्।

बोधिसत्त्वः यद्यपि प्रतिदिनं मुद्रां लभते स्म, तथापि मूषिकायाः कृशां उद्विग्नां च स्थितिं द्रष्टुं न शक्नोति स्म। कारणं पृष्टा सा सर्वं सत्यम् अकथयत्: चत्वारः मार्जाराः सम्प्रति तां बन्धकीं कृत्वा स्थिताः सन्ति, स्वास्थ्यरक्षणाय स्वार्थम् पर्याप्तम् आहारम् अपि सा रक्षितुं न शक्नोति इति।

तस्याः प्रति करुणया प्रेरितः प्रस्तरच्छेदकः स्वच्छेन स्फटिकेन लघुकक्षं निर्मितवान्। तस्य एकमेव सङ्कीर्णं द्वारम् आसीत्, यत्र केवलं मूषिका प्रविष्टुं शक्नोति, न तु कोऽपि मार्जारः अनुसर्तुम्। सः तां तत्र सुरक्षितां स्थापितवान्। यदा चत्वारः मार्जाराः यथापूर्वं स्वभागं प्रत्याशया आगताः, तदा प्रथमवारं सुरक्षिता मूषिका स्फटिकभित्तीनाम् अन्तः स्थित्वा निर्भयं तान् अभाषत, न च तेषां भयप्रदर्शनाय पुनः नम्रा भवितुम् अङ्गीकृतवती।

तस्याः उपरि नियन्त्रणस्य नाशेन क्रुद्धाः प्रत्येके मार्जाराः क्रमेण स्फटिककक्षे आपतन्ति स्म, अन्तः प्रवेष्टुं वा प्रस्तरमार्गेण मूषिकां प्रहर्तुं वा प्रयतमानाः। अभेद्यतया असफलाः प्रत्येके स्वान्धक्रोधे कठिने स्फटिकपृष्ठे गाढम् आहताः अभवन्। एवं चत्वारः आक्रमणकारिणः मूषिकायाः कस्यचिद् कर्मणः न, किन्तु स्वकीयया हिंसया एव एकैकशः पतिताः।

अन्ततः पीडकेभ्यः मुक्ता मूषिका प्रस्तरच्छेदकस्य अनुग्रहं स्मृत्वा, तं स्वपुरातनवासस्य अधः, यत्र चत्वारिंशत् कोटयः निहिता सुवर्णनिधिः आसीत्, तत्स्थानं प्रति नीतवती। दैनिकमुद्रातः परं किमपि अयाचमानः सत्यनिष्ठः प्रस्तरच्छेदकः मूषिकायाः कृतज्ञतया दारिद्र्यात् उन्नीतः अभवत्, शेषजीवने च तां सम्पदं विवेकेन उपायुक्तवान्।

कथासमाप्तौ भगवान् समागतेभ्यः भिक्षुभ्यः पात्राणां परिचयम् अददात्: मूषिकां परिवेष्ट्य करं याचमानाः चत्वारः मार्जाराः एव ते चत्वारः भिक्षवः, ये काणायाः स्वभर्तृगृहगमनं विलम्बितवन्तः; आसक्त्या स्वसुवर्णे बद्धा पुरा वणिक्पत्नी या मूषिका अभवत्, सा काणायाः माता; असहायानाम् आश्रयदाता, सत्यतायाः फलं प्राप्तः विवेकी धैर्यवान् प्रस्तरच्छेदकः स्वयं बोधिसत्त्वः आसीत्।

बब्बुजातकं न केवलं कूटनीतेः कथा इति, किन्तु आसक्तिः प्राणिनः जन्मपरम्परासु कथं बध्नाति, निष्पक्षविनिमयात् अधिकम् अयाचमाना निष्कपटा दया च अन्ते कथं बहुगुणं फलति—इति शिक्षारूपेण स्मर्यते। चतुर्णां क्रमिकाणां याचनानां क्लेशेन मूषिकायाः दुःखं प्रतिबिम्बति यत् यदा भयं खण्डशः क्रीणाति, तदा वास्तविकं संरक्षणम् अन्विष्य न, प्रत्युत लोभः भयं च वर्धेते। प्रस्तरच्छेदकस्य स्फटिकशरणं दर्शयति यत् एकः प्रज्ञापूर्णः सरलः आश्रयकर्म तानि भयानि निवारयितुं शक्नोति, येषु अनन्तानि लघुसन्धानानि अपि असमर्थानि। कथाचौकट्यां ये पूर्वं मार्जाराः हिंस्राः आसन्, ते जन्मान्तरेष्वपि स्वलोभेन गृहं विघ्नन्ति—इति स्मारयति जेतवनसङ्घम्: पुराणाः व्यवहारप्रतिरूपाः यावत् परिचिताः परिवर्तिताः च न भवन्ति, तावत् स्थिताः एव तिष्ठन्ति।