चुल्लनन्दियजातकम्

वेणुवने बुद्धस्य भिक्षवः देवदत्तस्य कठोरतां प्रत्यकथयन्। तदा बुद्धः अवदत् यत् एषा क्रूरता न प्रथमवारं प्रकटिता इति। सः अतिप्राचीनस्य पूर्वजन्मनः कथां प्रोवाच, यत्र तादृशं हृदयकाठिन्यम् एव द्वयोः सुपुत्रयोः मातरं व्यपाहरत्।

तस्मिन् पुराणे युगे हिमवतः अरण्येषु बोधिसत्त्वः महानन्दियनामा वानरः भूत्वा जातः, यः वानरभ्रात्रोः ज्येष्ठः, अशीतिसहस्रवानरयूथस्य सह नायकत्वेन अवर्तत। तस्य कनिष्ठस्य नाम चुल्लनन्दियः आसीत्। तयोः माता अन्धा दुर्बला च अभवत्; सा वृक्षशिखरेषु आरोढुं स्वयं भोजनम् अन्वेष्टुं च न शक्नोति स्म। मातरि भक्त्या पूर्णौ भ्रातरौ यूथनायकत्वं परेषां हस्ते समर्प्य महति न्यग्रोधवृक्षस्य कोटरे तस्यै मृदुविश्रामस्थानं निर्मितवन्तौ। प्रतिदिनं ते स्वहस्तैः तस्यै मधुराणि फलानि मधु च आहरताम्।

तस्मिन् प्रदेशे कश्चन ब्राह्मणयुवा तक्षशिलायां प्रसिद्धस्य आचार्यस्य समीपे अधीतविद्यः आसीत्, यस्य आचार्यस्य चरित्रग्रहणे दिव्या दृष्टिः आसीत्। युवकस्य प्रस्थानात् पूर्वम् आचार्यः तं स्पष्टम् उपादिशत् यत् तस्मिन् क्रूरता कठोरता च अस्ति, यदि सा न निगृह्येत तर्हि तस्य समृद्धिः न भविष्यति। युवा तस्य उपदेशस्य किमपि अवधानं न दत्तवान्। सः गृहं प्रत्यागत्य विद्यया प्राप्तव्यं संयमं परित्यज्य मृगयाम् एव स्वजीविकां कृतवान्।

एकदा वने किमपि मृगम् अलब्ध्वा भ्रमन् व्याधः तेषां भ्रात्रोः मातरं धारयतः महतः न्यग्रोधवृक्षस्य अधः अगच्छत्। तत्र सः मातरं निश्चलम् एकाकिनीम् अधःशाखायाम् उपविष्टां दृष्ट्वा, पुत्रौ समीपे आहारम् अन्वेषयन्तौ आस्ताम्। सुलभं सुरक्षाहीनं च लक्ष्यं दृष्ट्वा, सः द्वितीयम् अविचार्य तस्याः प्रति धनुः उदयामास।

महानन्दियः व्याधं मातरि लक्षीकृतवन्तं दृष्ट्वा न विलम्बितवान्। सः शरस्य तस्याः शरीरस्य च मध्ये स्वयं स्थितवान्, व्याधं च स्वप्राणान् गृह्णातु इति अयाचत, यतः जगति मातुः पालनाय अन्यः कश्चन नासीत्। क्रूरः व्याधः करुणां न दर्शयामास, शरं च विसृष्टवान्, महानन्दियः च पतितः।

स्वज्येष्ठभ्रातरं पतितं दृष्ट्वा चुल्लनन्दियः अग्रे आगत्य तथैव प्रार्थनां कृतवान्, मातुः एकस्य जीवनरक्षणाय स्वप्राणान् समर्पयन्। व्याधः द्वितीयाम् अपि प्रार्थनाम् इव प्रथमायाः प्रत्युत्तरम् अददात्, चुल्लनन्दियः च भ्रातुः समीपे पतितः।

मातुः जीवितम् एव याचमानौ द्वौ पुत्रौ हत्वा व्याधः स्वधनुः अपि तस्याः प्रति अवर्तयत्। एवं तस्य आचार्येण एकदा निवारितं कार्यं सम्पूर्णं कृतवान्। सः त्रीन् अपि एकत्र कृत्वा स्वकृत्यं प्रति अनपेक्षः गृहं नीतवान्। परस्परं भ्रात्रोः भक्तिः तादृशेन क्रूरत्वेन अन्तं गतवती, यत् तां कदापि अवगन्तुं न विरमत्।

व्याधः स्वगृहं प्राप्तः तत् वज्रपातेन ध्वस्तम् आसीत्, तस्य स्वभार्या स्वपुत्राश्च यस्मिन् एव क्षणे सः परिवारम् अनयत् तस्मिन् क्षणे मृताः अभवन्। स्वसम्मुखस्थिते दृश्ये शोकेन भयेन च आक्रान्तः सः, स्वगृहस्य भग्नावशेषैः अधः पतितः। मेदिनी स्वयं तं ग्रहीतुं विदीर्णा अभवत् इति श्रूयते। सः यस्मिन् दुःखे अन्यान् नियोजितवान्, तत्रैव निर्विकल्पं नीतः।

बुद्धः कथायाः पात्राणां नामानि निर्दिश्य कथां समापयत्। व्याधः देवदत्तः आसीत्, तं निवारयितुं प्रयतमानः प्राज्ञः आचार्यः सारिपुत्रः आसीत् इत्यवदत्। तस्य कनिष्ठभ्राता चुल्लनन्दियः आनन्दः आसीत्, तेषां माता महाप्रजापती गौतमी आसीत्। बुद्धः स्वयं महानन्दियः आसीत्, यः ज्येष्ठः भ्राता प्रथमं स्वप्राणान् समर्पितवान्। एषा कथा पालित्रिपिटके जातक-सङ्ख्या २२२ इति अभिलिखिता अस्ति।

आचार्यस्य व्याधाय दत्ता चेतावनी, यत् व्याधः वानरकुले धनुः उदयामास तस्मात् बहुपूर्वं दत्ता आसीत्, कथायै तां आकृतिं ददाति यां अन्यथा न लभेत। सः न तु स्वस्वभावस्य अज्ञानात् क्रूरतायां पतितः जनः आसीत्। तस्मै स्पष्टम् अकथ्यत, यत् तस्मिन् किम् अस्ति, तत् अनिगृहीतं चेत् कुत्र नयति इति तत् स्पष्टं पश्यन् प्राज्ञः। कथा तस्य अन्तिमं विनाशं बाह्यदण्डरूपेण न उपस्थापयति। अपि तु सा इदं पठ्यते यत् पूर्वं निवारितं फलं यथाकालं समागतम्: आचार्येण यः क्रूरत्वः निर्दिष्टः सः वर्धित्वा सुपुत्राणां कुलं विनाशयितुं समर्थः अभवत्, तथैव तस्य स्वकुलमपि।

महानन्दियः चुल्लनन्दियश्च एकां संयुक्तां प्रार्थनां न योजितवन्तौ; भ्रातरौ स्वस्वक्षणे, परस्परं मन्त्रणाम् अनपेक्ष्य, मातुः जीवनाय स्वजीवनस्य एव तादृशं विनिमयं प्रस्थापितवन्तौ। एषा पुनरावृत्तिः कथायाः सारः अस्ति, न तु दोषः। कोऽपि भ्राता अपरस्य प्रथमं कृतं दृष्ट्वा एव भक्तिः किं याचते इति ज्ञातुं नापेक्षितवान्। प्रथमा प्रार्थना व्याधस्य हृदयं चालयितुम् असफला सती अपि द्वितीया आगता; सा, कर्मणः पूर्वं स्वसम्भावनां न गणयन्ती निष्ठां दर्शयति।