गर्दभः प्राज्ञपुत्रस्य आसनं च

जेतवने समवेताः भिक्षवः एकदा बुद्धस्य पूर्णां निरावरणां च प्रज्ञां प्रशंसितुं प्रवृत्ताः, यथा सः गर्विष्ठान् ब्राह्मणान् नम्रीकृतवान्, उग्रतपस्विनः परिवर्तितवान्, अङ्गुलिमालम् अपि दस्युं दमितवान्। यदा शास्ता तेषां संलापस्य विषयं पृष्टवान् तथा तैः निवेदितवान्, तदा सः अवदत् यत् तस्य प्रज्ञा केवलम् अन्तिमजन्मनि न आगता। बुद्धत्वस्य ज्ञानं पूर्णतया परिपक्वं भवितुं पूर्वमेव सः तादृशेन विवेकेन जगति प्रज्ञां अन्वेषयन् भ्रमति स्म, इति सः अवदत्। ततः सः एकस्य जन्मनः कथां कथितवान्, यत्र एकः साधारणः बालकः सम्पूर्णां राजसभां तर्केण अतिक्रान्तवान्। एषा स्मृतिः जातकसंख्यायाः १११, गर्दभ-पञ्हजातकस्य अथवा "गर्दभस्य प्रश्नस्य" रूपेण प्रसिद्धा अभवत्। तस्य संक्षिप्तः पालिश्लोकः — "हे श्रेष्ठ नृप, यदि मन्यसे पिता सदा पुत्रात् श्रेष्ठः, तर्हि एषः गर्दभः तव खच्चरात् श्रेष्ठः, यतः गर्दभः खच्चरस्य जनकः" — जातकसंख्यायाः ५४६, महा-उम्मग्ग-जातकस्य, दीर्घतरं आख्यानम् निर्दिशति।

मिथिलाराज्ये वैदेहराजः स्वसभायां चत्वारः विद्वांसः ऋषयः स्थापितवान्, यथा सेनकः, पुक्कुसः, कविन्दः, देविन्दः च। एकस्यां रात्रौ सः स्वप्नं दृष्टवान् यत् स्वप्राङ्गणस्य कोणेषु चत्वारः अग्निस्तम्भाः प्रज्वलन्ति, तेषां मध्यात् च पञ्चमः ज्वालः सर्वेभ्यः उच्चतरः उत्थाय सम्पूर्णं जगत् प्रकाशयति। यदा सः स्वऋषिभ्यः अस्य अर्थं पृष्टवान् तदा सेनकः अवदत् यत् भयं मा कुरु। शीघ्रम् एव पञ्चमः ऋषिः जनिष्यते, यः एतान् चतुरः अतिक्रमिष्यति, यथा लघुज्वाला अग्निस्तम्भचतुष्टयम् अतिक्रान्तवती।

तस्यामेव रात्रौ बोधिसत्त्वः त्रायस्त्रिंश-स्वर्गात् अवतीर्य मिथिलायाः पूर्वस्थे वणिक्नगरे वणिजः सिरिवड्ढकस्य पत्न्याः सुमनादेव्याः गर्भे स्थितः। सः मुष्टौ लघुम् औषधिपत्रं धारयन् जातः; यदा तत् तस्य स्वपितुः दीर्घकालीनं शिरोवेदनं शमयत्, तदा तस्य चमत्कारवार्ता सर्वत्र प्रसृता। जगति यत् औषधिसस्यं सः आनीतवान् तस्मात् तस्य मातापितरौ तं "महौषधः" इति नाम्ना अभिधत्तवन्तौ, यः "महान् उपचारः" इति अर्थः। वर्धमानः सः स्वजन्मनः प्रतिश्रुतं मेधावित्वं प्रदर्शितवान्।

बालकस्य मेधावित्वस्य ख्यातिं श्रुत्वा वैदेहराजः तं तस्य पितरं च राजप्रासादे आनेतुं प्रेषितवान्। यदा तरुणः महौषधः सभां प्रविश्य प्रणामं कृतवान्, तदा राजा तं स्नेहेन सत्कृत्य यत् समुचितम् आसनं मन्यसे तत् गृह्णीयाः इति अवदत्। महौषधः स्वपितुः सिरिवड्ढकस्य प्रति दृष्टिं निक्षिप्तवान्; पिता तस्य संकेतं ज्ञात्वा स्वासनात् उत्थाय पुत्राय तत् आसनं समर्पितवान्। बालकः सम्पूर्णायाः सभायाः समक्षं निस्संशयं तत्र उपविष्टवान्।

सेनकः, पुक्कुसः, कविन्दः, देविन्दः च उच्चैः हसन्तः करतालीं दत्तवन्तः, "प्रज्ञावान् बालकः" यः स्वपितरम् उत्थाप्य स्वयं उपविशति, तं परिहसन्तः। राजा अपि स्पष्टम् असुखम् अनुभूतवान्; यदा महौषधः तस्य मुखभावं पृष्टवान्, तदा वैदेहः अवदत् यत् तस्य प्रज्ञायाः वार्ता श्रुत्वा सः प्रसन्नः आसीत्, किन्तु सभासम्मुखे स्वपितरं नम्रीकृत्य तं दृष्ट्वा सः विषण्णः अभवत्।

महौषधः राजानं साक्षात् पृष्टवान् यत् सः सत्यं विश्वसिति वा यत् पिता सर्वथा पुत्रात् अधिकमूल्यवान् भवति। नृपः "आम्" इति अवदत्। बालकः तं स्मारितवान् यत् राजा स्वयं एव संदेशं प्रेषितवान् यत् "श्रेष्ठतरः" जनः सभायां आनेयः, न तु पिता वा पुत्रः इति निर्दिश्य। सः सभायां सामान्यं भारवाहकं गर्दभं आनाययत्, राज्ञः तस्य मूल्यं पृष्टवान्। वैदेहः अवदत् यत् उपयोगी गर्दभः लगभग अष्टरूप्यकाणि मूल्यः। ततः महौषधः पृष्टवान् यत् यदि तस्मिन् एव गर्दभे सिन्धुदेशीय-उत्तमाश्वतर्यां जनिते खच्चरशिशोः मूल्यं कियत् स्यात्। राजा तत्क्षणम् अवदत् यत् तादृशः खच्चरः अमूल्यः भवेत्।

"तर्हि भवतः स्वगणनया," महौषधः अवदत्, "एषः विनीतः गर्दभः अमूल्यात् खच्चरात् अधिकमूल्यवान्, यतः गर्दभः खच्चरस्य जनकः अस्ति।" सः प्रकरणस्य अन्तिमं श्लोकं पठितवान्: "हे श्रेष्ठ नृप, किं मन्यसे पिता सदा पुत्रात् श्रेष्ठः? तर्हि एषः प्राणी खच्चरात् श्रेष्ठः; गर्दभः खच्चरस्य जनकः।" सः अपि अयोजयत् यत् यदि राजा वस्तुतः विश्वसिति यत् पिता सदा पुत्रात् उच्चतरः, तर्हि सः सिरिवड्ढकं स्वकार्ये नियोजयेत् न तु तम्। किन्तु यदि पुत्रस्य मूल्यं पितुः मूल्यम् अतिक्रमितुं शक्नोति, यथा राजस्य स्वाश्वव्यापारः एव सिद्धयति, तर्हि तदासनं न्यायतः महौषधस्य एव भवति। सभा हर्षेण निनदिता, मन्त्रिणः आनन्देन अङ्गुलीः आस्फालयन्तः उत्तरीयाणि च चालयन्तः आसन्, उच्चतमं हसितवन्तः चत्वारः ऋषयः लज्जया मौनं अवलम्बितवन्तः।

महा-उम्मग्ग-जातकस्य अन्ते शास्ता प्रत्येकस्य पात्रस्य पूर्वजन्मरूपं प्रकटितवान्। तस्मिन् जन्मनि महौषधस्य पिता वणिक् सिरिवड्ढकः स्वान्तिमजन्मनि बुद्धस्य पिता शुद्धोदनः राजा अभवत्। सेनकः पश्चात् सच्चकः, पुक्कुसः पोट्ठपादः, कविन्दः अम्बट्ठः, देविन्दः पिलोतिकः रूपेण जाताः; वैदेहराजः स्वयं भिक्षुः लालुदायी अभवत्। "महौषधः," बुद्धः अवदत्, "अहम् एव आसम्।"

गर्दभपञ्हं पालित्रिपिटके केवलम् एकः तीक्ष्णः श्लोकः रक्षति, उत्तररहितः प्रहेलिका इव; यतः प्रथमश्रोतारः दीर्घतरं आख्यानम् पूर्वमेव हृदि अधारयन्। यत् संक्षेपेण संरक्षति तत् बोधिसत्त्वस्य आजीवनं पद्धतिः अस्ति: सः कदापि क्रोधेन अपमानं न निवारयति स्म, अपितु एतादृशेन प्रश्नेन यत् अपमानः स्वयमेव उत्तरं ददाति। पितुः आसनं अनादरेण दत्तम् इव प्रतीयते स्म; तत् सुतर्केन स्पष्टतया, द्वेषं विना, प्रत्यर्पितम् — जन्मक्रमे एव न, अपितु प्रज्ञया अर्जितं सम्मानरूपेण।