महौषधजातकम्

विदेहराज्यस्य राजधान्यां मिथिलायां राज्ञः वेदेहस्य सेवा चतुर्भिः प्राज्ञैः अमात्यैः क्रियते स्म, येषु प्रमुखः वृद्धः ऋषिः सेनकः आसीत्, यः चिरकालं धर्मशासनविषयेषु तं शिक्षितवान्। एकस्यां रात्रौ राजा विचित्रं सजीवं च स्वप्नं दृष्टवान्: तस्य सम्पूर्णं जगत् पृथिव्याः चतुर्षु कोणेषु उत्थितैः चतुर्भिः महद्भिः अग्निस्तम्भैः प्रकाशितम् आसीत्। ततः मध्यभागे एव पञ्चमी ज्वाला उदतिष्ठत् — आदौ क्षुद्रा, खद्योतात् न बृहत्तरा, तथापि उन्नत्या तेजसा च क्रमशः वर्धमाना, यावत् चतुरः स्तम्भान् सम्मिलितान् अपि अतिक्रम्य आवृणोत्। कम्पितः वेदेहः परस्मिन् प्रभाते स्वान् चतुरः ऋषीन् स्वप्नव्याख्यानाय आहूतवान्। तेषां गुप्तविषादेन ते तत्क्षणमेव अवगतवन्तः यत् स्वप्नः पञ्चमस्य महत्तरस्य ऋषेः आगमनं सूचयति, यः तान् सर्वान् अतिक्रमिष्यति।

तस्यामेव रात्रौ यवमज्झक-नाम्नि हट्टग्रामे सिरिवड्ढ-नाम्नः वणिजः भार्या पुत्रं प्रासूत, यः स्वक्षुद्रमुष्टौ औषधमूलखण्डं गृहीत्वा जगति आगतः। ज्योतिर्विदः इदं घोषितवन्तः यत् असाधारणया जन्मजातया आरोग्यप्रज्ञया युक्तस्य प्राणिनः लक्षणम् इदम्, बालकस्य च ‘महौषधः’ इति नाम कृतम्, यस्य अर्थः ‘महती औषधिः’ इति। स्वप्रारम्भवर्षेभ्यः एव बालकः अद्भुतां बुद्धिं प्रदर्शितवान्।

केवलं सप्तवर्षवयस्कः सन् महौषधः स्वक्रीडासखीन् लघुश्रमिकवर्गरूपेण सङ्घटितवान्, तान् च एकस्मिन् दिवसे उद्यानसहितं भव्यं सभागृहं निर्मातुं निर्देशितवान्। सर्वं संरचनात्मकं व्यावहारिकं च विवरणं सः पूर्णतया स्वयम् एव विचिन्त्य निश्चितवान्। वयस्कस्य अभियन्तुः योजनां बालाः कार्यान्वितं कुर्वन्तः पश्यन्तः नगरजनाः विस्मयं प्राप्तवन्तः।

अस्य विस्मयकारिणः बालकस्य वार्ता राज्ञः वेदेहस्य कर्णं प्राप्नोत्, यः स्वप्नं स्मृत्वा अवगतवान् यत् एषः एव पञ्चमः ऋषिः भवितुं निर्धारितः आसीत्। सः बालकं तत्क्षणमेव सभां आनेतुम् इच्छति स्म, किन्तु सेनकः पुक्कुसः कविन्दः देविन्दः च गुप्तरूपेण अतिक्रान्ताः स्थापिताः च भवितुं भीताः, राजानं प्रतीक्षितुं प्रेरितवन्तः, ततः महौषधं प्रासादात् दूरं स्थापयितुं विघ्नान् एकैकशः कल्पयितुम् आरब्धवन्तः। ते असम्भवाः इव प्रतीयमानाः प्रहेलिकाः वैधिकविवादान् च रचयित्वा बालकं परीक्षितुं प्रेषितवन्तः — द्वयोः पुरुषयोः गोषु का गौः दोषवत् आचरति इति निरीक्ष्य चौरस्य अभिज्ञानम्, विवादितस्य हारस्य वास्तविकस्य स्वामिनः निर्णयः, तथा तं विफलतया लज्जयितुम् एव कल्पिताः अन्याः प्रहेलिकाः च। किन्तु महौषधः तस्य समक्षं स्थापितं प्रत्येकं पाशं तादृशेन सहजेन चातुर्येण निराकृतवान् यत् ऋषीणां कुमन्त्रणानि तस्य कीर्तिम् एव वर्धयन्ति स्म।

अन्ततः राजा विलम्बं कर्तुं न शक्तवान्। महौषधः राजसभायां मन्त्रिरूपेण सम्पूर्णतया आनीतः, यद्यपि वयस्कानाम् अमात्यानाम् मध्ये सः अद्यापि बालकः एव आसीत्। ये अमात्याः पुरा तस्य कीर्तिं नाशयितुं प्रयतमानाः आसन्, ते अधुना तं स्वसमानं, कालान्तरे च राज्ञः विश्वासे स्वात् अपि उत्कृष्टतरं स्वीकर्तुं बाध्याः अभवन्।

तदनन्तरेषु वर्षेषु महौषधः राज्ञः वेदेहस्य विश्वस्ततमः मन्त्री अभवत्, सामान्येषु महत्त्वपूर्णेषु च विषयेषु राजानं मार्गदर्शयन्। चतुर्णां वृद्धानाम् ऋषीणां ईर्ष्यालु-कुमन्त्रणेभ्यः सः सदा सावधानः आसीत्, येषां कदापि तस्य अपकीर्तिं विनाशं वा चिन्तनं न विरमति स्म। तथापि तस्य प्रज्ञा पुनः पुनः राज्यं विवादेभ्यः, विपत्तिभ्यः, कूटनैतिकसङ्कटेभ्यः च रक्षति स्म, येषु अल्पप्रज्ञः मन्त्रणा समाधातुं न शक्नोति स्म।

गुरुतमा परीक्षा तदा समुपस्थिता यदा उत्तरपाञ्चालस्य महत्त्वाकाङ्क्षी राजा चूळनी-ब्रह्मदत्तः स्वप्रधानपुरोहितेन केवट्टेन सह सम्पूर्णं जम्बूद्वीपं — सम्पूर्णं भारतवर्षम् — जेतुं प्रायतत। सः पूर्वमेव शतं लघुराजान् वशीकृतवान्, अन्ततः मिथिलायां स्वदृष्टिं न्यस्तवान्। महौषधेन उत्तेजितः सम्राट् स्वयं यत्र भोजने स्वाधीनान् राजान् हन्तुं योजना आसीत्, तं भोजनोत्सवं महौषधः सुविचार्य विघटितवान्; तेन क्रुद्धः सम्राट् अतिविशालया सेनया मिथिलां परिवेष्टितवान्।

अजेयं प्रतीयमानं युद्धं सम्मुखीकुर्वन् महौषधः अवरोधं विवृतेन युद्धेन न प्रत्यभिज्ञातवान्। तस्य स्थाने शत्रोः स्वराजधान्याः एकमाइलमात्रे निर्मिते प्रासादे गङ्गापर्यन्तं चूळनी-ब्रह्मदत्तस्य स्वकीयप्रासादभूमिं यावत् च प्रत्यक्षं गच्छन्तीं जटिलां भूमिगतां सुरङ्गां वर्षेभ्यः पूर्वमेव गुप्तरूपेण निर्मितवान्, एतस्याः आपदः पूर्वानुमानेन।

यदा समयः समुपस्थितः, महौषधः राजानं वेदेहं सुरङ्गया सुरक्षितं नदीं यावत् प्रेषितवान्। ततः तेनैव मार्गेण स्वपुरुषान् शत्रोः प्रासादस्य हृदयं यावत् प्रत्यक्षं प्रेषितवान्, यत्र महति भोजनोत्सवे ते ब्रह्मदत्तस्य स्वमातरं, तस्य राज्ञीं, तस्य दुहितरं पाञ्चालचण्डीं च सुरङ्गया सुरक्षां नीतवन्तः — एकमपि युद्धं विना अवरोधकसम्राजः स्वकीयं परिवारं मिथिलायाः दयायां स्थापयित्वा स्थितिं सम्पूर्णतया परिवर्त्य।

एतस्याः असम्भवायाः परिवृत्तेः तं प्रति व्यूढस्य रणनीतेः शुद्धां प्रतिभां च सम्मुखीकुर्वन् चूळनी-ब्रह्मदत्तः स्वविजयाभियानं त्यक्तुं बाध्यः अभवत्। शत्रुरूपेण अनुवर्तनस्य स्थाने सः राजानं वेदेहं सम्मानयितुं मित्रत्वं च कर्तुम् आगतः, द्वे च राज्ये तत्र शान्तौ स्थिरे अभवताम्, यत्र पूर्णसङ्ग्रामः कदाचित् निश्चितः प्रतीतः आसीत्।

शास्ता इमं वृत्तान्तं कथितवान्, यः सर्वेषां जातकानां मध्ये दीर्घतमः अस्ति — महा-उम्मग्ग-जातकरूपेण, खुद्दकनिकायस्य जातकपालेः महानिपाते संख्या ५४६। कथायाः अन्ते सः पुरातनकथायाः पात्राणि अभिज्ञातवान्: प्राज्ञः अमात्यः महौषधः तस्मिन् जन्मनि स्वयं आसीत्, आनन्दः च राजा वेदेहः आसीत्, यस्य महौषधः अविचलया निष्ठया सेवां कृतवान्।

महौषधः स्वराजानं स्वदेशं च न हिंसया, अपि तु वर्षाणां धैर्यपूर्णया दूरदर्शित्वेन चतुरतया च रक्षितवान्, सः स्वशेषदिनानि मिथिलायाः अद्यावधि ज्ञातः प्राज्ञतमः मन्त्री इति रूपेण अयापयत्। बुद्धस्य अन्तिमबोधात् पूर्वं पठिताः दशमहाजन्मकथाः मध्ये तस्य कथा प्रज्ञायाः, अर्थात् बुद्धेः पूर्णतायाः, निदर्शनार्थं सर्वोपरि आदृता अस्ति। कथायाः प्रत्येकः सङ्घर्षः बलेन न अपि तु बुद्ध्या दूरदर्शित्वेन च जीयते, इति स्मारयन्, यत् धैर्यपूर्णे विवेके प्रशिक्षितं एकमेव मनः सम्पूर्णस्य साम्राज्यस्य महत्त्वाकाङ्क्षाम् अपि अतिक्रम्य स्थास्यति।