गरहितजातकम्

बुद्धः इमां कथां एकस्य भिक्षोः सन्दर्भे अकथयत्, यः चीवरविषये असन्तुष्टः सन् गृहस्थजीवनस्य विचारान् प्रति आकृष्यते स्म, यत् सः त्यक्तवान् आसीत्। तस्मै तस्य जीवनस्य बाह्यतः वास्तविकं रूपं दर्शयितुं सः अतिप्राचीनजन्मनः एकां कथां कथितवान्।

तस्मिन् पूर्वयुगे वाराणस्याः समीपे हिमालयपादे बोधिसत्त्वः असाधारणतया बुद्धिमान् वानरः भूत्वा शान्तं यूथं नयति स्म। एकदा एकः व्याधः तं जाले बद्ध्वा राजा ब्रह्मदत्ताय कौतुकवस्तुरूपेण समर्पितवान्। राजा तस्मिन् चतुरे कोमले प्राणिनि गाढं स्नेहं कृतवान्, मासान् यावत् राजसभायां समीपे धारितवान्, राजकुटुम्बस्य अमात्यैः परिचारकैश्च सह तं निवासितवान्।

मानवव्यवहारस्य एतावत् समीपे स्थित्वा बोधिसत्त्वः सर्वं तादृश्या स्पष्टतया अपश्यत्, या यत्र तस्मिन् संसारे अस्वकीयत्वात् एव उद्भूता। सः दृष्टवान् यत् दरबारिणः परस्परं हसन्तः गोपनीये परस्परविरुद्धं षड्यन्त्रं कुर्वन्ति, धनं च कस्यचिदपि जीवनकाले उपयोक्तुं यत् शक्यं तस्मात् कल्पातीतं सञ्चीयते। तेन च अपश्यत् तां चञ्चलाम् अविरतां 'मम' इति दुराग्रहम्, यः तस्य परितः मनुष्याणां लगभग् प्रत्येकं कर्म वचनं च शासयति इव प्रतीयते।

कालान्तरे राज्ञः प्रतीयते स्म यत् वन्यप्राणिनं बन्दीकृत्य रक्षितुं, यद्यपि स्नेहेन, तस्य उचितता नास्ति। पुण्यकर्मरूपेण सः स्वकीयान् वनपालान् आज्ञापितवान् यत् वानरं हिमालयोपवनं प्रति नीत्वा स्वजातीनां मध्ये पुनः मुक्तं कुर्युः।

तस्य प्रत्यागमने वानराः उत्सवाय समवेताः, वृद्धाश्च द्विपदानां मनुष्याणां विख्यातस्य प्रस्तरनगरस्य विषये कौतूहलिनः, तस्मात् तेषां आचाराणां, ज्ञानस्य, रीतीनां च वृत्तान्तं याचितवन्तः। बोधिसत्त्वः प्रथमं प्रश्नं परिहर्तुम् अयतत्, केवलम् अवदत् यत् मानवरीतयः पुनः वक्तुं योग्याः न सन्ति, किन्तु दलः विषयम् अनवसरं न अमुञ्चत् यावत् सः किञ्चित् वक्तुं सम्मतः नाभवत्।

सः प्रथमं तां निरन्तरां स्वामित्वक्षुधां वर्णितवान् यां सः अपश्यत्—कथं मनुष्याः स्वदिनानि एतदर्थम् आग्रहेण यापयन्ति यत् एतत् सुवर्णम्, एतद् रजतम्, एतद् गृहं केवलं तेषाम् एव अस्ति। ते यत् भक्षितुं वा व्ययितुं वा शक्नुवन्ति तस्मात् बहुतरं सञ्चिन्वन्ति, तथापि भूमेः प्रत्येकस्मिन् अङ्गुले कलहस्य कारणम् अन्विष्यन्ति। एतत् दलः अवशोषितुं शक्नोत्, यद्यपि व्याकुलकरम्, यतः सञ्चयः ईर्ष्या च वानरानां स्वसरलरीत्या अवगतानाम् आवश्यकतानां न्यूनातिन्यूनं परिचितः विकारः आसीत्।

वार्तालापं अन्ततः अन्यः प्रेक्षणः समाप्तवान्, यः द्वितीयया गाथया दत्तः। बोधिसत्त्वः अवदत् यत् मानवगृहे द्वौ गृहस्वामिनौ भवतः। एकः पुरुषः। अन्या च सा या श्मश्रुरहिता, केशान् वेण्यां बध्नाति, कर्णच्छिद्रयुक्ता, गुरुस्तनी च, यां महता धनेन क्रीतम् अस्ति; सा भव्यशोभायात्रया आगच्छति, ततः परिचारकान् कर्मकरांश्च तथा शासति यथा सा एव स्वामिनी स्यात्। अट्ठकथा तां स्पष्टनाम्ना अभिधत्ते: सा भार्या, या मातापितृभ्यां मूल्येन गृहाय दत्ता। बोधिसत्त्वाय एषा व्यवस्था प्रज्ञायुक्तस्य जीवनस्य सर्वथा अनुचिता प्रतीयते स्म। वृद्धाः एतादृशं वचनं श्रोतुम् अयोग्यं मन्यन्ते स्म; ते स्वपाणी कर्णयोः उपरि दत्त्वा कथयन्ति स्म यत् ते यत् न श्रोतव्यम् आसीत् तत् श्रुतवन्तः, ततः स्थानं त्यक्तवन्तः।

दलः एकमपि शब्दम् अधिकं श्रोतुं विना तत् स्थानं त्यक्तवान्। यत्र बोधिसत्त्वः इदम् उक्तवान् सा शिला ‘निन्दाशिला’, गरहितपिट्ठिपाषाण इति नाम्ना प्रसिद्धा अभवत्, मानवजीवनस्य तस्य एकस्य वृत्तान्तस्य स्मरणार्थम्, यं जिज्ञासवः वानराः अपि श्रोतुम् अयोग्यं मन्यन्ते स्म। इयं कथा पालित्रिपिटके जातकसङ्ख्या २१९ इति लिखिता अस्ति, तस्मै भिक्षवे कथिता यः गृहस्थजीवनं रोमाण्टिकीकर्तुम् आरब्धवान्, यत् बाह्यतः दृष्ट्वा अन्तःतः दृष्टात् अधिकं न आकर्षकम् आभाति।

उभे गाथे एकस्य बन्धनस्य द्वे रूपे वर्णयतः। प्रथमा तत् सुवर्णं वदति, यत् कच्चं परिष्कृतं च, यत् जनाः ‘मम’ इति निरन्तरं वदन्ति, आर्यधर्मम् अपि विचारयन्तः न। द्वितीया स्वयं गृहस्थीं प्रति परिवर्तते, यत्र धनं गृहासक्तिश्च परस्परं बद्धौ, धनेन क्रीता स्त्री च गृहे शासितुम् आरभते। जातकस्य वर्णने दलः एतत् दीर्घं न तोलयति; वानराः केवलं कर्णौ पिदधति। शिक्षा भिक्षवे त्यक्ता, यः बोधिसत्त्वस्य वृत्तान्ते शृणोति यत् स्वामित्वसम्पत्तियुक्तस्य गृहजीवनस्य वास्तविकी शान्तिः कियती स्वल्पा अस्ति।

यं भिक्षुं बुद्धः सम्बोधयति स्म, सः अस्य एव अन्तरालस्य विपरीतपार्श्वे स्थितः आसीत्, त्यक्तजीवनस्य अन्तःतः तं गृहस्थजीवनं प्रति पश्चाद् दृष्टवान्, यत् सः एकदा जानाति स्म, अधुना च इच्छति। वानराः बोधिसत्त्वस्य मानवजीवनवर्णनात् मुखं परावर्त्य, यतः तत् श्रोतुम् अयोग्यं मन्यन्ते स्म। भिक्षोः सङ्कटं विपरीते दिशि प्रवर्तते: एकदा तादृशं जीवनं स्वयं जीवित्वा, सः दूरतः तत् विस्मरितुं जोखिमे आसीत्, यत् बोधिसत्त्वस्य स्वकीयेन स्पष्टेन वर्णनेन तस्मात् कियदंशः प्रज्ञायाः अयोग्यः प्रतीतः। पालिपाठानुसारं उपदेशस्य अन्ते भिक्षुः स्रोतापत्तिफले प्रतिष्ठितोऽभवत्।