गोधजातकम् क्रमाङ्कः 325

जातकस्य संख्या 325, गोधजातकम्, जेतवने आरभ्यते, यत्र बुद्धः स्वेषां भिक्षूणां मध्ये एकं कपटिनं भिक्षुम् अधिकृत्य इमां कथाम् अकथयत्। यदा अन्ये भिक्षवः तस्य पुरुषस्य वञ्चनाचरणं निवेदितवन्तः, तदा बुद्धः अभ्यवदत् यत् वञ्चना एतस्मिन् एव आत्मनि अतीतेषु बहुषु जन्मसु अपि अङ्किता आसीत्, तथा च तेषां कथं सम्यक् बोधार्थम् इमां कथाम् अवदत्।

अतिदूरे अतीते, यदा वाराणस्यां ब्रह्मदत्तः राज्यमकरोत्, तदा बोधिसत्त्वः (पूर्वजन्मनि बुद्धत्वाभिमुखः) असाधारणप्रमाणेन बुद्ध्या च युक्तः तरुणः गोधः इति तिर्यग्योनौ जातः, स्वजातिषु सुप्रसिद्धः। सः घनस्य वनस्य प्रान्ते सुरक्षिते मृत्तिकाच्छिद्रे निर्भयं वसति स्म, यत्र समीपे कपटी तपस्वी मौनेन एकां विनम्रां पर्णकुटीं निर्मितवान्। बहूनि वर्षाणि तपस्वी वनफलैः अजीवत्, पवित्रतायाः साक्षात् प्रतिरूपः प्रतीयते स्म, विरलं वदति स्म, केवलं वैराग्यस्य संयमस्य च विषये एव। तरुणः गोधः तं सत्यस्य यथार्थम् अन्वेषकं मत्वा नियमतः आश्रमं गत्वा आदरपूर्वकं प्रणमति स्म, कृतज्ञतायाः लघूनि उपहाराणि च आनयति स्म, तपस्विनः शान्तबाह्याकृतेः अन्तर्गतं शून्यत्वं कदापि शङ्कितवान् न।

यत् छलं तपस्विनः वस्त्रेषु सदा निगूढम् आसीत्, तत् अन्ते अवसरं प्राप्नोत्। एकस्मिन् दिने आश्रयदातारः ग्रामजनाः आगत्य गोधमांसस्य समृद्धं व्यञ्जनं सिद्धं कृत्वा भिक्षारूपेण तस्मै समर्पितवन्तः। जीवने प्रथमवारं तस्य स्वादम् आस्वाद्य तपस्वी तत्क्षणम् एव तस्मिन् मधुरे भोज्ये आसक्तः अभवत्। सः तं गोधं यः प्रतिदिनं तस्मिन् विश्वसिति स्म आदरं च करोति स्म, तस्य बन्धनस्य पाचनस्य च योजनां कर्तुम् आरब्धवान्, किमपि परिवर्तितम् इति तस्य लेशमात्रा शङ्का अपि न आसीत्। सः छल्लवल्कलस्य अधः गुरुकं काष्ठदण्डं निगूढं कृत्वा सामान्ये समये बिलद्वारस्य समीपे नीरवम् उपाविशत्, स्वमुखं तस्य सर्वदा उपयुक्तायाः प्रशान्तायाः स्थिरतायाः अनुरूपं कृत्वा, यावत् तस्मिन् दिने, साक्षात् पवित्रः इति प्रतीयेत।

यदा बोधिसत्त्वः मृत्तिकाच्छिद्रात् मन्दं निर्गच्छति स्म, तदा तेन तपस्विनः चञ्चलौ नेत्रौ अस्वाभाविकं च तनावं दृष्टम्, यत् तस्य सामान्यात् शान्तात् आचरणात् अत्यन्तं भिन्नम् आसीत्। वायौ सावधानं घ्राणं कृत्वा सः तपस्विनः हस्तेषु श्वासे च अद्यापि सक्तस्य पक्वगोधमांसस्य गन्धं निश्चितरूपेण अवगतवान्। यत् परिवर्तितम्, यत् च इदानीं तस्य सम्मुखम् आसीत्, तत् तत्क्षणम् एव अवगत्य बोधिसत्त्वः सावधानेन विचारपूर्वकेण दूरत्वेन स्थित्वा, यस्य कपटं बहूनि वर्षाणि यावत् सः विश्वसिति स्म आदरं च करोति स्म, तस्य निन्दाम् उच्चैः अकरोत्: जटाः चर्ममयं च वस्त्रं केवलं कस्यचित् गुप्तपापस्य आच्छादनाय सेवन्ते, यतः बाह्यं तपः तत् हृदयं शोधयितुं न शक्नोति यत् हिंसायाम् एव परिणतम्। द्वयोः मध्ये अनेकाः गाथाः विनिमिताः। तपस्वी स्वयोजनायाः प्रकाशनं दृष्ट्वा उपहासेन तस्मै स्वमांसाय मसालायाः प्रलोभनैः समीपम् आगन्तुम् आमन्त्रितवान्, यथा बोधिसत्त्वः चाटुवचनेन अद्यापि प्रलोभ्येत। बोधिसत्त्वः एकमपि पदं समीपं गन्तुम् अनिच्छत्, प्रत्येकम् आमन्त्रणं नूतनया गाथया प्रत्युत्तरयन्, यत् तपस्विनः वस्त्राणाम् अधः आरम्भात् एव किं निगूढम् आसीत् इति स्पष्टं नाम गृह्णाति स्म।

स्वच्छलस्य विफलतां भोजनस्य च सम्पूर्णं हस्तात् निर्गमनम् अवगत्य क्रुद्धः तपस्वी शान्तेः सर्वम् आडम्बरं त्यक्त्वा स्वं गुप्तं दण्डं सर्वबलेन प्रक्षिप्तवान्। यदा बोधिसत्त्वः सुरक्षितरूपेण स्वस्य बिले प्रविशति स्म, तदा तत् तस्य पुच्छस्य अग्रभागम् एव स्पृष्टवत्। सः तस्मिन् एकस्मिन् घर्षणात् अतिरिक्तम् अक्षतः निर्गतः। उद्घाटितः तपस्वी स्वकुटीबहिः एकाकी स्थितः, यस्मै न तस्य वर्षाणां मिथ्याधार्मिकतायाः न च तस्य अन्तिमस्य प्रकटहिंसायाः किमपि प्रदर्शनार्थम् अवशिष्टम्।

जेतवने प्रवचनस्य समाप्तौ बुद्धः जन्म अभिज्ञातवान्: वर्तमाने भिक्षुसङ्घं विकलयन् कपटी भिक्षुः पूर्वकालिकः सः एव वञ्चकः तपस्वी आसीत्। बुद्धः स्वयं च घोषितवान् यत् सः स्वयम् एव सः तरुणः गोधः आसीत्, आदौ विश्वासी, किन्तु पर्याप्तविवेकी यत् सः एकां गन्धम् अवेत्, यः गुप्तं हृदयं प्रकटयति स्म, तस्य हानिं कर्तुं पूर्वमेव। बुद्धः यं प्रतिरूपं निर्दिष्टवान्, सः केवलः संयोगः न, अपि तु चरित्रम् आसीत्: गोपनस्य सा एव क्षमता द्वयोः अत्यन्तभिन्नयोः वेषयोः पुनः उदिता, एकस्मिन् जन्मनि वनतपस्विनः वस्त्राणि, अपरस्मिन् भिक्षोः स्वानि वस्त्राणि, प्रत्येकं तत् एव अपरिवर्तितं भोगलालसं गोपयितुं धृतम्।