गूथपानजातकम्

बुद्धः स्वभिक्षुभिः सह एकस्य घटनायाः चर्चायाः अनन्तरम् इमां कथाम् अकथयत्। तत्र एकः कलहकारी पुरुषः नवदीक्षितं शिष्यं निरन्तरं पीडयति स्म। शिष्यः अन्ते तं पुरुषं साक्षात् सम्मुखम् आगत्य स्पष्टम् अवदत् यत् एषा पीडा न सहनीया। बुद्धः अस्मिन् सम्भाषणे एकं प्रतिरूपं दृष्टवान्, यत् अतीव प्राचीनजन्मनि एकवारं घटितम् आसीत्, तथा च सः पूर्वकथां सम्पूर्णतया वर्णितवान्।

तस्मिन् पूर्वयुगे वाराणस्याम् बोधिसत्त्वः वृक्षदेवतारूपेण निवसति स्म, नगरं प्रति गच्छन्तस्य मार्गस्य पार्श्वे स्वशाखाधः घटितानां घटनानां नीरवः साक्षी। राजसम्बन्धी गजः, भव्यः गम्भीरश्च, प्रायशः एतेन मार्गेण गच्छति स्म। एकस्मिन् दिने एकः गोमयकीटः तस्य मार्गं प्राप्य तादृशे स्थितौ गतवान्, यस्मिन् अवस्थायां कोऽपि प्रेक्षकः तं प्रकृतिस्थं मन्तुम् न शक्नुयात्।

कीटः कारवानस्थानसमीपे विसर्जितस्य मद्यस्य पानं कृत्वा यावत् स्वेन्द्रियाणि सर्वथा त्यक्तवन्ति, तावत् अपिबत्, ततः सः स्वपरिचितं गोमयराशिं प्रति टलमलायमानः प्रत्यागतवान्। यदा आर्द्रः राशिः तस्य अस्थिरभारेण किञ्चित् निम्नीभूतः, तदा तस्य मत्तं मनः तत् पतनं गोमयस्य स्वकीयमृदुतायाः अपेक्षया स्वीयाय महाबलाय आरोपितवत्, तत्क्षणमेव तस्मिन् अजेयस्य अभिमानस्य बीजम् अङ्कुरितम्।

यदा राजगजः समीपम् आगतः, सः गोमयराशेः दुर्गन्धात् सङ्कुचितः अभवत् तथा च क्षणं पार्श्वतः परावृत्तः, तेन सः तस्य अशुचिना सह सम्बन्धं न वाञ्छति स्म। मत्तः कीटः एतत् यथार्थतया पठितुं असमर्थः, ततः निश्चितवान् यत् महान् पशुः तस्य भयात् पलायितः, तथा च तस्य अभिमानः सर्वथा युक्तेः परं प्रवृद्धः। सः स्वगोमयराशौ उत्थाय गजं प्रति उच्चैः एकयुद्धाय आह्वानं कृतवान्, यतः सः दृढम् आसीत् यत् यः प्रतिद्वन्द्वी पूर्वमेव तस्मात् पलायितवान्, सः पुनरपि पलायिष्यते।

गजः कोलाहलस्य दिशि परावृत्य अग्रे गमनं न कृतवान्। सः कीटं स्पष्टम् अवदत् यत् सः इमं सर्वथा अधमं प्राणिनं पादैः, शुण्डया वा दन्तैः वा सह युद्धं कर्तुं स्वं न अधः नेष्यति। तस्य स्थाने सः तादृशस्य प्रतिद्वन्द्विनः कृते यत् यथार्थं योग्यं तेन प्रत्युत्तरं दास्यति। ततः सः गोमयस्य गुरुं पिण्डं कीटस्य उपरि प्रक्षिप्तवान्, तथा च कीटस्य लघु मत्तं शासनम् तत्क्षणमेव तस्य अधः समाप्तम्।

उपरितः एतत् सर्वं दृष्ट्वा बोधिसत्त्वस्य स्वकीयं विवरणं योजयितुं न आवश्यकम् आसीत्; गजस्य संयमः एव पर्याप्तरूपेण तत्त्वं प्रकाशितवान्। यथार्थबलवान् प्राणी तादृशेन वस्तुना युद्धं प्रति प्रेरितः, यत् तं कदापि आहन्तुम् असमर्थम् आसीत्। मारणे समर्थानि दन्तानि प्रयोज्य प्रत्युत्तरं दातुं स्थाने सः स्वप्रतिक्रियां वास्तविकोत्तेजनायाः परिमाणेन मापयति स्म, तथा च आह्वानं प्रथमत एव स्वशक्तेः पूर्णबलं अर्हति इति व्यवहारं विना विषयं पूर्णतया निश्चितवान्।

बुद्धः उपदेशं भिक्षुभ्यः तत्र स्थितानां पात्राणां नामनिर्देशेन समापितवान्। गोमयकीटः यः कलहकारी पुरुषः नवं शिष्यं पीडितवान्, सः एव इति सः अवदत्। गजः स्वयं सः एव शिष्यः आसीत्, यः तथैव उत्तेजनायाः स्वप्रतिक्रियां मापितवान्, न तु तां अनुत्तरितां त्यक्त्वा न च परिस्थितेः आवश्यकतायाः अतिरिक्तं वर्धयित्वा। पालिपिटकस्य जातकसंख्या 227 अस्यां व्याख्यायां एषां कथां अभिलिखति।

कीटेन स्वयं स्वोपरि आनीतः सम्पूर्णः विनाशः एकस्मात् एव अशुद्धपाठात् उद्भूतः: यत् गजस्य तस्य गन्धात् जातः विरागः, यस्मात् सः स्वीकर्तुम् इच्छुकः नासीत्, तत् अत्यधिक मत्तेन मनसा गजस्य भयस्य प्रमाणरूपेण गृहीतम्। विरागः तथा भयः कस्मिंश्चित् दूरत्वे सदृशौ दृश्येते, द्वौ अपि परावृत्तिं जनयतः, किन्तु तौ वस्तुतः परिहर्तव्यवस्तुना सह सर्वथा भिन्नसम्बन्धात् उद्भूतौ। कीटस्य घातकः विश्वासः तयोः भेदस्य विस्मरणे आधारितः आसीत्, तथा च यदा प्रथमः भ्रमः तस्य मनसि गृहीतः, तदा तत् पश्चात् किमपि भिन्नं भवितुं नासीत्।

सहजविरागवशात् पूर्वमेव एकवारं परावृत्य गजः नगरं प्रति अग्रे गन्तुं शक्नोति स्म, कीटस्य आह्वानं सर्वथा उपेक्ष्य, कीटं शून्यमार्गे कोलाहलं कुर्वन् त्यक्त्वा। सः पुनः परावृत्य प्रत्युत्तरं दातुं निश्चितवान्, न यतः आह्वानं तस्मै वास्तविकरूपेण भयं जनितवत्, किन्तु यतः यः प्राणी अन्यान् पीडितुं दम्भेन आगच्छति, सः अनुत्तरितः सन् स्वयं शान्तः न भवति, अपि तु वर्धते। गजस्य प्रत्युत्तरं एतस्य विषयस्य समाप्त्यर्थम् एव सूक्ष्मं नियोजितम् आसीत्, न स्वशक्तेः प्रमाणार्थम्, यस्य परीक्षणं कीटस्य आह्वानं प्रथमतः कदापि न अकरोत्।