कालकण्णिजातकम् — मित्राभिशंसनदोषः निष्ठावान् सुहृच्च

बुद्धः इदं जातकं—पालित्रिपिटके प्रतिपादितस्य खुद्दकनिकायस्य एकनिपाते ८३ तमं जातकम्—जेतवने अनाथपिण्डिकस्य महागृहस्थशिष्यस्य बाल्यसखायं प्रति सम्बद्धम् अभाषत। सः 'कालकण्णि' इति, अर्थात् अमङ्गलः इति, नाम्ना प्रसिद्धः आसीत्। तौ द्वौ बाल्ये सह क्रीडितवन्तौ समानविद्यालये च अध्ययनं कृतवन्तौ; कालान्तरे सः घोरदारिद्र्यं प्राप्तवान्। दारिद्र्येण आश्रयम् अन्वेष्टुं प्रेरितः सः यदा आगतः, तदा अनाथपिण्डिकः तं सादरं स्वीकृत्य गृहभाण्डागारस्य रक्षणभारं तस्मै समर्पितवान्। एतेन समीपवासिनः तत्क्षणम् असन्तुष्टाः अभवन्; एतादृशे समृद्धे गृहे भृत्याः 'उत्तिष्ठ कालकण्णे' अथवा 'उपविश कालकण्णे' इति आह्वयन्तः श्रूयन्ते, इति तेषां सहनं न शक्तम्। बुद्धः सभायै अवदत् यत् केवलेन नाम्ना निष्ठायाः एषा परीक्षा प्रथमा न; पूर्वजन्मनः कथां च प्रस्तूय दर्शितवान् यत् पूर्वं कथं सा परीक्षिता आसीत्।

पुरा वाराणस्यां ब्रह्मदत्तनृपस्य शासनकाले बोधिसत्त्वः महायशस्वी अतुल्यदानशीलः च कोषाध्यक्षः आसीत्। तस्य कालकण्णिः इति नाम्ना बाल्यसखा आसीत्; सः कालान्तरे तादृशे एव घोरदारिद्र्ये पतितः स्वपुरातनसखायम् आश्रयं याचितवान्। बोधिसत्त्वः सहर्षं तं स्वगृहे स्वीकृत्य भाण्डागारस्य कोशस्य च प्रबन्धकत्वेन नियुक्तवान्।

कालान्तरे ज्ञातयः समीपवासिनः च कुपिताः बोधिसत्त्वं परिवेष्ट्य आक्षिपन्—यस्य नाम स्वयमेव दुर्भाग्यार्थकम्, तादृशं पुरुषं गृहे आश्रयन् यदा कदा भृत्यः तम् आह्वयति तदा तदा गृहे दुर्भाग्यम् आमन्त्र्यते इति। बोधिसत्त्वः उत्तरं दत्तवान्—नाम केवलम् अभिज्ञानार्थं प्रयुक्तः शब्दः; तस्य सौभाग्यं वा विपत्तिं वा प्रदातुं स्वतः सामर्थ्यं नास्ति। प्राज्ञाः जनं आचारेण मूल्याङ्कयन्ति, न अक्षरैः। कालकण्णिः बाल्यकालात् एव मम विश्वसनीयः सखा अस्ति; अतः कोऽपि अन्धविश्वासः तं सखायं त्यक्तुं मां न प्रेरयिष्यति।

कियत्कालानन्तरं बोधिसत्त्वः करसंग्रहार्थं दूरस्थं ग्रामं गतवान्, सम्पत्तेः रक्षणं कालकण्णौ न्यस्य। स्वामिनः अनुपस्थितिं ज्ञात्वा सशस्त्रः चौरवर्गः मध्यरात्रौ गृहं परिवेष्टितवान्। पलायनस्थाने कालकण्णिः प्रत्येकस्मिन् कक्षे दीपान् प्रज्वाल्य, शेषान् भृत्यान् दुन्दुभीः आहन्तुं शृङ्गाणि च वादयितुं नियुज्य, विविधैः स्वरैः आज्ञाः उद्घोषितवान्, यथा अन्तः सज्जा पूर्णा रक्षकसेना तिष्ठति इति। गृहं सैनिकैः रक्षितम् इति मत्वा चौराः शस्त्राणि त्यक्त्वा अन्धकारे पलायिताः; प्रभाते तेषाम् उपकरणानि बहिः विकीर्णानि दृष्टानि।

बोधिसत्त्वः प्रत्यागत्य यदा ज्ञातवान् यत् सखुः त्वरितबुद्ध्या समग्रं गृहं तस्य कोशश्च कथं रक्षितम्, तदा कालकण्णये उदारं पुरस्कारं दत्तवान्। यान् आलोचकान् सः पूर्वं सखायं त्यक्तुम् आग्रहितवन्तः, तानपि सः निन्दितवान्, सरलतमैः शब्दैः सिद्धं कृत्वा यत् अटला मैत्री नाम्ना सह सम्बद्धम् अन्धविश्वासम् अतिशेते।

उपदेशं समापयन् बुद्धः उभयोः जन्मनोः पात्राणि अभिज्ञापितवान्। आनन्दः कालकण्णिः आसीत्—सः विश्वसनीयः सखा, यस्य नाम उपहासम् आनयत्, किन्तु आचारः निष्ठां प्रमाणयत्; बुद्धः स्वयं वाराणस्याः सः कोषाध्यक्षः आसीत्, यः कस्यापि व्यक्तेः चरित्रे शब्दमात्रेण निर्णयं न दत्तवान्। जातकस्य शिक्षा स्वीयायाम् आख्यानपरिस्थितौ, अर्थात् अनाथपिण्डिकस्य गृहे, तुल्यबलेन प्रवर्तते; यत्र नाम्नः मैत्र्याः च तादृशी परीक्षा बुद्धस्य स्वीये जीवने समानेन फलेन पुनः अभवत्।

कः कीदृशः भविष्यति इति ज्ञातुं पूर्वमेव नाम वरीतुं वा उत्तराधिकारेण लब्धुं वा शक्यते; आचारस्तु वर्षाणां निर्णयैः क्रमशः निर्मीयते, यत् नाम पूर्वं ज्ञातुं वा नियन्तुं वा न शक्नोति। कालकण्णेः आलोचकाः शब्दस्य ध्वनिम् एतादृशं मन्यन्ते यथा सः प्रदर्शितायाः निष्ठायाः जीवनकालात् अधिकं भारं धारयति। बोधिसत्त्वः अयं प्राथम्यविपर्ययः अमूर्तं तर्कयित्वा न, किन्तु यस्य आचारं सः वर्षाणि पूर्वमेव दृष्टवान् तस्मिन् सखिनि अविचलं विश्वासं निरन्तरं कुर्वन् संशोधयति।

पुरातनकोषाध्यक्षस्य आख्यानं बुद्धस्य स्वजीवने अनाथपिण्डिकस्य परितः प्रवर्तमानया प्रायः समया परिस्थित्या सह संयोज्य, बुद्धः केवलम् एकं नैतिकं सुविधाजनकेन पूर्वोदाहरणेन न दर्शितवान्। सः दर्शितवान् यत् यदा कदा नाम अशुभरूपेण ध्वनति, यदा च तत् चरित्रस्य प्रत्यक्षप्रमाणम् अपि अभिभवितुं शक्नोति, तदा तस्यैव सतही निर्णयः शताब्दीषु पुनः पुनः उद्भवति। तस्य संशोधनम्—उत्तराधिकारेण प्राप्तात् शब्दात् उपरि प्रदर्शितम् आचारं विश्वसितुम्—एकवारमेव सदा निर्णीतं न, अपितु पुनः पुनः अधिगन्तव्यम्। जातकं केवलं कालकण्णेः समर्थनेन न समाप्यते, अपितु अनाथपिण्डिकस्य स्वगृहमपि तमेव पाठं ज्ञातुमर्हति, यं तस्य प्राचीनसमकक्षः पूर्वमेव सत्यं सिद्धं कृतवान्, इति अव्यक्तस्मारणेन।