हंसजातकम्

वेणुवने भिक्षवः आनन्दस्य प्रशंसां कुर्वन्तः आसन्, यतः सः बुद्धस्य रक्षार्थं प्रयतितवान्, यदा देवदत्तः नालागिरिं नामकं गजं तस्य विरुद्धं प्रेषितवान्। बुद्धः अवदत् यत् एतत् आनन्दस्य प्रथमवारं न आसीत्, यत् सः तस्य कृते स्वप्राणान् जोखिमे स्थापितवान्; ततः सः सुदूरपुरातनयुगात् एकां कथां कथितवान्, येन दर्शितं यत् तस्य निष्ठा कियत् पूर्वं प्रसृता आसीत्।

तस्मिन् पुरातनयुगे वाराणस्यां बहुपुत्तकनामकः राजा अभवत्, यस्य राज्ञी खेमा स्वकर्णाभ्यां सुवर्णहंसं धर्मम् उपदिशन्तं श्रोतुम् अभिलषति स्म। चित्रकूटपर्वते एतादृशाः हंसाः निवसन्तीति श्रुत्वा राजा स्वप्रज्ञावतां ब्राह्मणानां परामर्शम् अयाचत, त्रीणि योजनानि (योजनं प्रायः त्रिमैलपरिमितम्) विस्तृतं सरोवरं निर्मापितवान्, यत् धान्येन कमलैश्च परिपूर्णम् आसीत्, तथा च यः कोऽपि विहगः आगच्छेत् तस्मै सुरक्षितम् इति घोषितवान्। तस्य रक्षायै सः खेमकनामकं व्याधं नियुक्तवान्।

कालान्तरे विविधजातीयाः हंसाः सरोवरम् आगतवन्तः, यावत् तस्य वार्ता चित्रकूटस्थस्य बोधिसत्त्वस्य धृतराष्ट्रस्य, सुवर्णहंसानां राज्ञः, तस्य नवतिसहस्रहंसानां यूथस्य च समीपं प्राप्ता। धृतराष्ट्रः तत्क्षणमेव सन्दिग्धः अभवत् यत् मनुष्यहस्तैः निर्मितं तादृशं सुविधाजनकं आश्रयं पाशः स्यात्, यतः मनुष्याः एतादृशे वञ्चने कुशलाः सन्ति। तथापि तस्य यूथः तं सरोवरं दर्शनार्थं एतावत् आग्रहेण प्रेरितवान् यत् सः स्वोत्तमविवेकं विरुद्धं गत्वा सम्मतः अभवत्।

षड्दिनानि यावत् यूथः तत्र विना बाधया अचरत्, परन्तु सप्तमे दिने खेमकः यत्र धृतराष्ट्रः चारयितुम् आगच्छति, तत्रैव अश्वपुच्छकेशानां पाशं स्थापितवान्। बद्धः हंसराजः तत्क्षणमेव न आक्रन्दत्। सः पाशवेदनां मौनेन सोढवान्, यावत् शेषः यूथः अबाधितं चारणं समाप्तवान्; स्वविपदं स्वसमूहस्य सुरक्षायाः कालं क्षणमात्रम् अपि न संकोचयितुम् अनिच्छन्।

यदा धृतराष्ट्रः अन्ततः आक्रन्दितवान् तथा यूथः भयेन विकीर्णः, तदा तस्य सेनापतिः सुमुखः एकाकी प्रत्यावृत्य, यावत् बद्धं राजानं न लब्धवान् तावत् अन्वेषितवान्। स्वप्राणरक्षणाय तस्य प्रत्येकं विनयं सः अस्वीकृतवान्, घोषितवान् यत् सः स्वस्वामिनः भाग्यं सहैव भोक्ष्यते, न तु पलायनेन जीवितुं इच्छति।

धृतराष्ट्रस्य समीपे मौनेन प्रतीक्षमाणः न भूत्वा सुमुखः सम्मुखम् आगच्छन्तं खेमकं प्रति प्रत्यक्षं उड्डीयितवान्, पाशस्य समीपं व्याधः प्राप्तुं पूर्वमेव बद्धराज्ञः गुणानां मूल्यस्य च विषये आदरपूर्वकं वदन्। तेन श्रुतेन प्रभावितः खेमकः स्वबद्धान् घातयितुं वा विक्रेतुं वा निश्चयं चलितं अनुभूतवान्, तथा सुमुखः स्वस्वामिनः पार्श्वे प्रत्यावृत्य यत् ततः आगच्छति तत्र तं प्रोत्साहितवान्।

खेमकः उभौ हंसौ बहुपुत्तकराज्ञः समक्षम् आनीतवान्, यः तौ स्वर्णमये आसने स्थापयित्वा हानिं विना मधुना मधुरजलेन च सत्कृतवान्। राजा प्रथमं स्वराज्यं न्यायेन शासितं वा इति पृष्टवान्, तथा धृतराष्ट्रः स्वस्य श्रुतेन सन्तुष्टः सन् राज्ञः स्वपुत्राणां च उचितव्यवहारे पञ्च श्लोकान् शील-प्रज्ञा-विषये उपदेशरूपेण उक्तवान्।

उपदेशं समाप्य बुद्धः सारिपुत्रं बहुपुत्तकराजत्वेन, तथा भिक्षुणी खेमां — यस्याः नाम पुरातनकथायाः राज्ञ्याः नाम्ना संयोगतः सदृशम् आसीत् — तां एव राज्ञीं यः प्रथमं तस्योपदेशाय अभिलषति स्म, इति अभिज्ञातवान्। छन्नः व्याधः खेमकः आसीत्, इति सः अवदत्। आनन्दः सेनापतिः सुमुखः आसीत्, तथा च बुद्धः स्वयं धृतराष्ट्रः आसीत्, यस्य जीवनं सुमुखः एकक्षणमपि त्यक्तुम् अनिच्छत्। जातकसङ्ख्या 502 इत्यनेन स्वरूपेण एषा कथा पालिग्रन्थे अभिलिखिता अस्ति।

धृतराष्ट्रस्य सरोवरविषयकः स्वसन्देहः सम्पूर्णतया सत्यः सिद्धः, तथापि सः कस्यापि रक्षणं न अकरोत्, यतः पाशः प्रसारितः पूर्वमेव तस्य यूथस्य आग्रहः तस्य उत्तमविवेकं अभिभूतवान्। कथा तस्य प्रारम्भिकीं अनिच्छां नेतृत्वस्य दोषरूपेण न गणयति; केवलं सा दर्शयति यत् यः राजा सङ्कटं स्पष्टं पश्यति सः अपि सर्वं यूथं तस्मात् सर्वदा निवारयितुं न शक्नोति। अन्ते यत् महत्त्वपूर्णं आसीत् तत् न आसीत् पाशात् वर्जनम्, अपि तु ते — सः च सुमुखः च — यदा सः पिहितः अभवत् तदा तं कथं प्रत्युत्तरितवन्तौ।

धृतराष्ट्रस्य बन्धनं आक्रन्दं विना सोढुं तस्य चयनं स्वार्थसंयमस्य नासीत्। सः विशेषतः प्रतीक्षितवान् यत् स्वयूथः अबाधितं भोजनं समाप्नुयात्, स्वप्रहारस्य लघुसमयस्यापि अपेक्षया तस्य निरन्तरं सुरक्षां मूल्यवतीं मन्यमानः। एषः एकः निर्णयः, यः अन्ये सर्वे अपि ज्ञातुं पूर्वमेव कृतः, तत् प्रतिरूपं स्थापितवान् यत् सुमुखः पश्चात् स्वस्य पार्श्वात् न त्यक्तुं यदा सङ्कटः सर्वेषां समक्षं प्रकटितः, तदा वहति स्म।

सुमुखस्य भक्तिः सरलदुःखरूपेण अथवा पलायनस्य हठेन सुखेन कल्पयितुं शक्यते, परन्तु कथा तस्य कृते केवलं प्रतीक्षा-शोकयोः अधिकं सक्रियं कार्यं ददाति। सः व्याधेन सह साक्षात् मिलति, प्रहारस्य पूर्वमेव स्वस्वामिनः पक्षे वदति, निष्ठां मौनबलिदाने समाप्तुं न दत्त्वा प्रत्यये परिणमयति। एषैव सम्मिलिता इच्छा — स्थितौ संलग्नतायाः, कर्मणि च प्रवृत्तेः — खेमकस्य हृदयं स्पृष्टवती, यत् अन्यथा सामान्यः वधः अभविष्यत् तत् परिवर्तितवती।