काञ्चनस्कन्धजातकम्

श्रावस्त्याम् भगवता बुद्धेन भाषितं ५६ सङ्ख्याकं जातकम्—यथा जातकट्ठकथा अभिलिखति। कथा श्रावस्त्याः एकं तरुणं प्रति सम्बद्धा, यः बुद्धस्य उपदेशं श्रुत्वा धर्मे हृदयं समर्पितवान्। सः भिक्षुः अभवत्। तस्य आचार्याः उपाध्यायाः च सम्पूर्णं नैतिकं शिक्षणं तं प्रति दातुम् आरभन्त।

ते तस्मै दश शिक्षापदानि, लघु-मध्यम-दीर्घशीलानि, भिक्षुचर्यायाः क्रमबद्धानि नियमानि, पातिमोक्खसंवरम्, भिक्षुनियमसंहिताम्, इन्द्रियसंवरम्, निर्दोषजीवनमार्गं, परिष्कारानां च उचितप्रयोगं शिक्षितवन्तः। नवदीक्षितः तरुणः अचिन्तयत् यत् शीलस्य राशिः अतीव विशालः अस्ति, तथा च तस्य सर्वेषां पालने सः अवश्यमेव असफलः भविष्यति।

सः विचारितवान् यत् यदि नियमान् पालयितुं न शक्नोति तर्हि भिक्षुत्वस्य कोऽपि प्रयोजनं नास्ति। तस्य श्रेष्ठः उपायः इति निश्चितवान् यत् सः पुनः संसारं गत्वा विवाहं करिष्यति, दानपुण्यकर्मभिः जीवनं यापयिष्यति। सः स्वाचार्यान् अवदत् यत् सः गृहस्थजीवनं प्रत्यागन्तुम्, पात्रं चीवराणि च प्रत्यर्पयितुं इच्छति।

ते अवदन् यत् यदि तस्य निश्चयः एषः अस्ति, तर्हि तेन प्रथमं बुद्धात् विदायः ग्रहीतव्यः। ते तं सत्यशालायां भगवतः समीपं नीतवन्तः। बुद्धः पृष्टवान् यत् अनिच्छया भिक्षुं किमर्थं आनयन्ति।

भिक्षवः व्याख्यातवन्तः यत् तरुणः नैतिकं शिक्षणं सोढुम् अशक्तः, तथा च पात्रचीवरे प्रत्यर्पयितुम् इच्छति। बुद्धः पृष्टवान् यत् तेषु तं किमर्थम् एतावद् भारं न्यस्तवन्तः। सः अवदत् यत् नरः यत् शक्नोति तदेव कर्तुं शक्नोति, न अधिकम्। सः भिक्षुभ्यः आदिशत् यत् पुनः एवं न कुर्युः, विषयम् अस्मिन् एव आत्मनि सम्यक् न्यस्तुम्।

ततः सः तरुणभिक्षुं पृष्टवान् यत् किं सः केवलं त्रीणि नियमान् पालयितुं शक्नोति इति। तरुणः 'आम्' इति अवदत्। बुद्धः तम् आदिशत् यत् वाक्, मनः, शरीरम्—एतेषां त्रयाणां द्वाराणां रक्षणं कुरु, वाचा मनसा कर्मणा च अपापं आचरेः, प्रत्यागत्य एतान् त्रीणि एव नियमान् पालय।

तरुणः हर्षेण प्रतिज्ञां कृतवान् यत् सः तान् पालयिष्यति। सः आचार्यैः सह प्रत्यागत्य त्रीणि द्वाराणि अरक्षत्। सः विचारितवान् यत् तस्य आचार्याः तं सम्पूर्णं नैतिकं शिक्षणम् उक्तवन्तः, परं ते बुद्धाः न आसन् इति तेषां कृते तदपि अवगमयितुं न शक्तम्। सम्यक्सम्बुद्धः, धर्मस्य स्वामी इति, त्रिषु नियमेषु एतावद् शीलं सङ्क्षिप्य तस्मै स्पष्टीकृतवान्।

सः अन्तर्दृष्टिं लब्ध्वा कतिपयेषु दिनेषु अरहत्त्वं प्राप्तवान्—थेरवादपरम्परायाः साधनस्य चरमं लक्ष्यं, पूर्णा मुक्तिः। सत्यशालायाः भिक्षवः तद् श्रुत्वा गुरोः कौशलेन विस्मिताः अभवन्। यः तरुणः शीलपालनासमर्थः इति त्यक्तुम् उद्यतः आसीत्, तस्मै सम्पूर्णं शीलं धारयन्तः त्रयः नियमाः प्राप्ताः।

बुद्धः सभां प्रविश्य तेषां सम्भाषणं ज्ञातवान्। सः अवदत् यत् महान् भारः अपि खण्डशः गृह्यमाणः लघुः भवति। तथैव पुरातनाः प्राज्ञाः, सुवर्णराशिम् अतिभारम् उत्थापयितुम् अशक्नुवन्तः, प्रथमं तं खण्डयित्वा निधिं वहन्ति स्म। ततः सः तेभ्यः कथां प्रावर्तयत्।

ब्रह्मदत्तस्य वाराणस्यां राज्यकाले बोधिसत्त्वः एकस्मिन् ग्रामे कृषकरूपेण जातः। एकदा सः यत्र पुरा ग्रामः आसीत् तस्मिन् क्षेत्रे हलं चालयति स्म। बहुकालपूर्वं एकः धनिकः वणिक् मृतः आसीत्, यः तस्मिन् क्षेत्रे विशालं सुवर्णपिण्डं निखनितं कृत्वा त्यक्तवान्। तत् मनुष्यस्य ऊरुसदृशस्थूलं चतुर्हस्तदीर्घं च आसीत्।

तस्य हलं पिण्डे सम्पीडितं, सः तत् वृक्षमूलं मत्वा खनितवान्। यदा तस्य यथार्थं स्वरूपं ज्ञातवान्, तदा सः सुवर्णात् मृत्तिकां शोधितुम् आरब्धवान्।

दिवसस्य कार्यानन्तरं सायंकाले कृषकः हलं उपकरणानि च निधाय, सुवर्णं स्कन्धे उत्थापयितुं गृहं वोढुं प्रयतितवान्। सः तत् उत्थापयितुमपि न शक्तः।

सः तस्य समीपे उपविश्य विचारयितुम् आरब्धवान् यत् तेन किं करणीयम्। सः जीवननिर्वाहार्थम् एतावद्, निधिरूपेण निखनितुम् एतावद्, वाणिज्यार्थम् एतावद्, दानपुण्यकर्मार्थं च एतावद् धारयिष्यति इति। एतां योजनां मनसि निधाय सः सुवर्णपिण्डं चतुर्धा छिनत्ति।

विभाजनेन भारः वोढुं सुकरः अभवत्। सः चत्वारि सुवर्णखण्डानि गृहं वहति स्म। कथा छेदनस्य विस्तरं अथवा कस्यापि विशेषपराक्रमस्य वर्णनं न करोति। स्पष्टः सन्देशः—सम्पूर्णं अतिभारं आसीत्, खण्डाः न आसन्।

दानपुण्यकर्मपूर्णजीवनानन्तरं सः कृषकः स्वकर्मानुसारं गतिं प्राप्तवान्। ग्रन्थः तस्मात् परम् अधिकं न वदति।

उपदेशस्य समाप्तौ बुद्धः एकां गाथाम् उच्चारितवान्। तत्र उक्तं यत् यदा हृदयं मनः च हर्षेण परिपूर्णं भवति, यदा शान्तिं प्राप्तुं धर्मः आचर्यते, तदा तेन पथा गच्छन् सः विजयं लप्स्यते, सर्वाणि बन्धनानि च सम्पूर्णतया नाशयिष्यति। एतेन बुद्धः स्वोपदेशं अरहत्त्वरूपेण शिखरं प्रापितवान्।

ततः बुद्धः सम्बन्धं दर्शयित्वा जन्म अभिज्ञापितवान्। सः अवदत् यत् तस्मिन् काले सुवर्णपिण्डं प्राप्तवान् सः पुरुषः स्वयं एव आसीत्।

जातकसङ्ख्या ५६ द्वौ भागौ धारयति, ये परस्परं सम्वदतः। वर्तमानकथायां तरुणभिक्षुः समग्रेण शिक्षणभारेण पीडितः सन् त्यागं निश्चिनोति। पूर्वकथायां कृषकः समग्रेण सुवर्णपिण्डेन पीडितः सन् तं विभक्तुं निश्चिनोति। उभौ अपि भारौ खण्डशः गृह्यमाणौ वोढुं शक्यौ भवतः।

तरुणभिक्षुं प्रति बुद्धस्य त्रयः नियमाः न्यूनतरः उपदेशः नासीत्। ते वाक्, मनः, शरीरम्—एतेषां द्वाराणां रक्षां कुर्वन्ति, तथा तरुणः कतिपयेषु दिनेषु अरहत्त्वं प्राप्तवान्। कथा स्मारयति यत् मार्गः एकदैव गृहीतव्यः न भवति। सः एकैकेन खण्डेन, प्रसन्नेन मनसा वोढव्यः।