कण्डिनजातकम्

बुद्धः कण्डिनजातकम् अकथयत्, यत् पालिजातकनिकाये एकनिपाते त्रयोदशक्रमाङ्कम् अस्ति; तत् जेतवने नवदीक्षितस्य भिक्षोः हितार्थं कथितम्। अयं भिक्षुः स्वसाधनायां चञ्चलः अभवत्, संघप्रवेशकाले त्यक्तायाः पत्न्याः स्मरणेन पीडितः आसीत्। यदा सहभिक्षवः तं बुद्धस्य समीपम् आनयन्, तदा बुद्धेन उक्तं यत् एषा एव आसक्तिः एकदा तस्य प्राणान् अहरत्; ततः सः एतत् प्रदर्शयितुं मृगस्य कथाम् अवर्णयत्।

तस्मिन् काले, यदा राजगृहे (मगधराज्यस्य राजधानी) एकः राजा राज्यमकरोत्, तदा तस्मिन् प्रदेशे शस्ये सम्पन्ने मृगाणां गुरुतरं भयम् आसीत्; अतः ते भयनिवृत्तिपर्यन्तं वने निवसन्ति स्म। तेषु पर्वते निवसन् एकः मृगः आसीत्।

पर्वतीयः मृगः ग्रामसमीपे निवसन्तीं मृगीम् अनुरक्तः अभवत्, तत्क्षणमेव तस्याः कामेन च अभिभूतः। तदारभ्य सः अन्यत् किमपि चिन्तयितुं न शक्नोति स्म। यदा मृगाः पुनः पर्वतेभ्यः अवरोहन्, तदा सः तया सह गन्तुम् आग्रहम् अकरोत्, यद्यपि सा तम् अवदत् यत् ग्रामसमीपः प्रदेशः भयङ्करः अस्ति; सः तस्याः चेतावनीं प्रति बधिरः आसीत्।

मृगी ग्रामस्य भयानि मोहग्रस्तात् मृगात् उत्तमतया जानाति स्म। तथापि सः न निवृत्तः, उभौ च तं मार्गं प्रति अवरोहतः यत्र व्याधाः गुप्ताः आसन्। समीपं प्राप्य मृगी समीपे कस्यचित् मनुष्यस्य गन्धं प्राप्नोत्। सा किमपि नावदत्, किन्तु पश्चात् अवतिष्ठते स्म, मृगं च स्वाग्रे गन्तुम् अन्वमन्यत।

मृगः तस्यामेव सर्वतः एकाग्रः, अन्यत् किमपि अचिन्तयन् — किं प्रतीक्षते इति अविचार्य अग्रे अगच्छत्। मार्गपार्श्वे गुप्तः एकः व्याधः एकमेव बाणं मुमोच, मृगः च यत्र स्थितः आसीत् तत्रैव पतितः। तं आहतं दृष्ट्वा मृगी पलायिता।

व्याधः स्वगोपनस्थानात् निष्क्रम्य मृतदेहस्य त्वचम् अपनीय, मांसस्य किञ्चिद् भागम् अङ्गारेषु पक्त्वा अखादत्; शेषं च स्वपुत्रेभ्यः गृहं नीतवान्। यस्याः मृग्याः सङ्गतिं मृगः सर्वतोऽधिकम् अकाङ्क्षत्, सा तस्य मरणकाले पूर्वमेव दृष्टेः अदृश्या भूत्वा पलायिता आसीत्।

तस्मिन् वने वासी एकः देवता, यः तस्मिन् जन्मनि बोधिसत्त्वः आसीत्, दूरात् सम्पूर्णं प्रसङ्गं दृष्टवान्। यद् अदृशत् तेन प्रभावितः सः अचिन्तयत् यत् न कश्चित् बान्धवसम्बन्धः, अपि तु केवलं कामः एव तं मूर्खं मृगं विनाशितवान्; यस्य कामस्य आरम्भः सुखम् इव प्रतीयते, यस्य च अन्तः शोके विनाशे च भवति। सः उपदिष्टवान् यत् तृष्णया शासितः प्राणी नेत्रे उन्मील्य अपि भयं प्रविशति, भयस्य सत्यत्वे च एकाकी एव स्वान्तं प्राप्नोति। शिक्षा इयं न यत् सहचरे स्नेहः पापम् अस्ति, अपि तु यत् अनवधानेन अनुसृतः कामः प्राणिनं प्रत्येकां चेतावनीं प्रति अन्धं करोति, यत्र चेतावनी तस्यैव प्रियेण उच्यते तत्रापि।

कथां समाप्य बुद्धः व्याकुलचित्ताय भिक्षवे कथापात्राणां परिचयम् अददात्। स्वयमेव व्याकुलतया विनष्टः युवा मृगः पूर्वजन्मनि सः एव भिक्षुः आसीत्। या मृगी पलायिता तं पश्चात् त्यक्त्वा गतवती, सा एव इह जन्मनि तस्य पूर्वपत्नी आसीत्। यः वनदेवता दुर्घटनाम् अदृशत् तस्य अर्थं च अवगतवान्, सः स्वयं बुद्धः आसीत्, यः तदापि बोधिसत्त्वरूपेण उपस्थितः आसीत्।

स्वस्थितिं मृगस्य नियत्या अतीव सम्यक् तुल्यां दृष्ट्वा भिक्षुः अवगतवान् यत् स्वपूर्वपत्नीं प्रति यः तृष्णा अद्यापि आसीत्, सा एकदा पूर्वमेव तस्य प्राणान् अहरत्। ततः बुद्धः चत्वारि आर्यसत्यानि उपदिष्टवान्। एतेन अभिज्ञानेन आहतः सः स्वव्याकुलतां त्यक्तवान्, जातकं च वदति यत् सः स्रोतापत्तिफलं प्राप्तवान्, यत् बोधिमार्गे प्रथमं दृढं पदम् आसीत्, यत् बुद्धेन तस्मै दर्शितम्।