कुण्डकपूपजातकम्

पालित्रिपिटकस्य जातकं क्रमाङ्कः १०९ भगवता बुद्धेन सावत्थ्याः एकस्य निर्धनस्य पुरुषस्य विषये उक्तम्। यदा समुदायः बुद्धाय तस्य भिक्षुभ्यश्च भोजनार्थं स्वसाधनानि संगृहीतवान्, तदा अस्य पुरुषस्य समीपे एकं तुषपिष्टकं विना अन्यत् किमपि दातुं नासीत्; सः तत् बुद्धस्य स्वकीये भिक्षापात्रे एव, तेन सह अन्यत् किमपि न अर्पयन्, निक्षिप्तवान्। तस्य दानेन समागतानां नागरिकाणां दृष्ट्या इतं पुण्यं सञ्चितं यत् धनिनः दातारः केवलं तस्य दानस्य आशीर्वादे भागी भवितुं तं उपहारैः अभिषिक्तवन्तः। तस्य भाग्यं नवकोटिधनं यावत् वृद्धिं गतम्, राजा च तस्मिन् एव सायं तं कोषाध्यक्षं नियुक्तवान्। एतत् न एकाकी चमत्कारः इति दर्शयितुं बुद्धः पुराणं जलवाहकस्य आख्यानं स्मरितवान्, यस्य स्वकीयं विनीतं पिष्टकम् एकदा तमेव नियतिं प्राप्तवत्।

वाराणस्यां नागरिकाः वार्षिकम् उत्सवं कुर्वन्ति स्म, यत्र वनं रक्षन्तीति विश्वसितान् देवान् सम्मानयन्ति स्म। नगरस्य धनिनः व्यापारिणः अभिजाताः च नगरप्राकारबहिः स्थितानि विशालानि न्यग्रोधानि सालवृक्षाणि च अलङ्कर्तुं क्षीरान्नं, सुगन्धिपुष्पमालाः, मधुमिष्टान्नानि च आनयन्ति स्म।

नगरस्य श्रमिकेषु एकः निर्धनः जलवाहकः आसीत्, यस्य समीपे एकात् मृत्पात्रात्, खरवस्त्रात्, मुष्टिमात्रात् त्यक्ततण्डुलतुषेभ्यश्च अतिरिक्तं किमपि न आसीत्। तथापि सः उत्सवं प्रति तथैव आदरं अनुभवति स्म यथा कश्चित् धनिकनागरिकः उत्तमं नैवेद्यम् आनयति। सः तुषान् कूटयित्वा, जलेन मर्दयित्वा एकं खरं शुष्कं पिष्टकं निर्मितवान्, तथा च तं धनिभिः प्रियानां विशालानां न्यग्रोधानाम् अपेक्षया अतिविनीतं एकम् एरण्डवृक्षं प्रति नीतवान्।

वृक्षं समीपं गच्छन् जलवाहकः समीपस्थानि देवालयानि मिष्टान्नैः सुगन्धिपुष्पैश्च परिपूर्णानि दृष्ट्वा, स्वस्य भग्नप्रायं धूसरं तुषपिष्टकं पश्यन् लज्जया अभिभूतः अभवत्। सः विचारितवान् यत् राजभिः श्रेष्ठिभिः च दत्तानां भोजनानाम् अभ्यस्ता आत्मा तादृशेन दरिद्रनैवेद्येन निश्चयेन अपमानिता भविष्यति। अपमानस्य यस्य भयेन सः कञ्चित् दातुं न इच्छति स्म, अतः सः तत् पिष्टकं झाडीषु निक्षेप्तुं प्रवृत्तः अभवत्।

तस्मिन् एव क्षणे वृक्षदेवता, बोधिसत्त्वः, प्रकाशस्य प्रभया स्कन्धात् आविर्भूय तं पुरुषं स्थातुम् आह्वयत्, किमर्थं सः स्वदानं निगृह्णाति इति पृच्छन्। जलवाहकः रुदन् स्वस्य दारिद्र्यं तथा च तस्य भयं स्वीकृतवान् यत् एतादृशं विनीतं नैवेद्यं केवलं लज्जां वा दिव्यकोपं वा आनयिष्यति।

बोधिसत्त्वः उत्तरं दत्तवान् यत् दानस्य मापनं न मूल्येन न दुर्लभतया, अपितु तद् अर्पयतः हृदयस्य निष्कपटतया भवति। अभिमानेन दत्तं राज्यं भस्मतः अपि न्यूनं मूल्यम् अर्हति। शुद्धश्रद्धया दत्तः तुषपिष्टकस्य एकः कणः, यः सत्यदानं जानाति तस्मै, कस्यचित् धनिनः दातुः उत्तमतमं नैवेद्यम् इव मधुरः स्वादति।

सः पुरुषः प्रत्यागत्य स्वकीयं नैवेद्यं समर्पितवान्, वृक्षदेवता च तत् खरं पिष्टकं स्वीकृत्य तस्य रसं गृहीतवती, जलवाहकस्य लज्जां निष्कपटदानस्य तस्मै अर्पितव्यस्य च मध्ये व्यवधानं कर्तुम् अनिच्छन्ती। बोधिसत्त्वस्य गाथा यथा वदति, देवतायाः भोजनं पुरुषस्य सामर्थ्यानुरूपं भवति: यथा पुरुषस्य भोजनं, तथैव देवतायाः भोजनम्।

पुरुषस्य अविचलां श्रद्धां सम्मानयितुं बोधिसत्त्वः वृक्षस्य परितः वलयाकारेण ग्रीवा-ग्रीवं निहितानां निधिघटानां प्रकाशनं कृतवान्, तथा च तस्य निधिः राजसमक्षं कथम् उपस्थापनीयः इति यथावत् उक्तवान्। राजा वृक्षदेवतायाः जलवाहकपक्षीयसाक्ष्येन प्रभावितः सन् तं राजकीयं कोषाध्यक्षं नियुक्तवान्, तेन दानेन यत् कदाचित् तुषपिष्टकस्य स्थाने झाडीषु पतितुं समीपे आसीत्।

बुद्धः कथां समापयन् सावत्थ्याः तस्य निर्धनस्य पुरुषस्य विषये पुनः आगत्य, यस्य स्वकीयं तुषपिष्टकं, सत्यतां विना अन्यत् किमपि न सूचयत्, अधुना स्वकीयं निधिं कोषाध्यक्षपदं च उत्पादितवत्। सः सभायै दर्शितवान् यत् जलवाहकस्य प्राचीनं तुषपिष्टकं समकालीनं तुषपिष्टकं च एकयैव सत्यतया उत्तरितौ। दानस्य भव्यता न, अपितु दातुः हृदयशुद्धिः एव कमपि नैवेद्यं उदात्तं करोति, तथा च तत् सत्यं पूर्वमेव प्राचीनायां वनकथायां प्रमाणितम् आसीत्, जेतवने एकस्मिन् भिक्षापात्रे पुनः प्रमाणितात् पूर्वम्।