महासुदर्शनजातकम्

पालिसङ्ग्रहे क्रमाङ्कः ९५ इति निर्दिष्टं महासुदस्सनजातकं जातकट्ठकथायां सुरक्षितम् अस्ति; तत् भगवता मृत्युशय्यायां स्थितेन उक्तम्। एतत् आनन्दस्य वचनस्य प्रत्युत्तरम् अस्ति, यत्र सः याचितवान् यत् शास्ता एतादृशे लघुनगरे न परिनिर्वृयात्। बुद्धः विचारितवान् यत् नालग्रामे जातः सारिपुत्तः कार्तिकमासस्य पूर्णिमायां परिनिर्वृतः अस्ति। तस्मिन्नेव मासे, कृष्णपक्षे, महान् मोग्गल्लानः अपि मृतः।

स्वौ प्रधानशिष्यौ विना गतौ सति बुद्धः अपि कुसिनारायां परिनिर्वृयात् इति मन्यते स्म। सः भिक्षाटनयात्रायां तत्र आगत्य द्विशालवृक्षयोः मध्ये उत्तरदिशीये आसने शयितवान्, पुनः कदापि अनुत्थितः। (बौद्धपरम्परायां पवित्रौ पुष्पितौ उन्नतौ वृक्षौ।) स्थविरः आनन्दः अवदत् यत् धन्यः भगवान् एतस्मिन् वनमध्ये स्थिते क्षुद्रे नगरे न परिनिर्वृयात्। निश्चयेन राजगृहं वा अन्यत् महानगरं वा तस्य परिनिर्वाणस्थानं भवेत्।

शास्ता आनन्दं न एतत् क्षुद्रं नगरम् इति आह्वातुं अवदत्। सः अवदत् यत् सुदस्सन-राजस्य सार्वभौमशासनकाले सः स्वयमेव अत्र एव निवसति स्म। तदा एतत् रत्नखचितैः प्राकारैः द्वादशयोजनपरिधौ परिवेष्टितं महान् नगरम् आसीत्। स्थविरस्य याचनया सः अतीतस्य कथाम् आख्यत्, तथा महासुदस्सनसुत्तम् अपि उक्तवान्।

जातकं स्वस्य समापनदृश्यं गृह्णाति। रानी सुभद्दा अवलोकितवती यत् तस्याः स्वामी सत्यप्रासादात् अवरुह्य तालवने तस्मै सज्जीकृतायां शय्यायां दक्षिणपार्श्वेन शयितः अस्ति। सा शय्या सुवर्णरत्नमयी आसीत्, यस्मात् सः पुनः कदापि नोत्तिष्ठति। सा तं तस्य राज्यविषये मृदुतया अवदत् यत् चतुरशीतिसहस्रनगराणि, तेषु प्रमुखं राजनगरं कुसावती च, तस्य आधिपत्ये सन्ति।

सुदस्सनः तां एवं न वदितुम् अवदत्। तस्य स्थाने सः तां प्रोत्साहितवान् यत् सा तं एतस्मिन् एव नगरे चित्तं स्थापयितुं प्रेरयेत्, अन्यानि नगराणि न आकाङ्क्षयेत्। यदा सा कारणं पृष्टवती, तदा सः स्पष्टम् अवदत् यत् सः तस्मिन् एव दिने मरिष्यति। अश्रुपूर्णनेत्रा रुदन्ती रानी तेन याचिताः शब्दाः उच्चारयितुं समर्था अभवत्।

ततः रानी रोदनं विलापं च आरब्धवती। अन्तःपुरस्य अन्याः स्त्रियः, चतुरशीतिसहस्रसङ्ख्याकाः, अपि रुदन्त्यः विलापम् अकुर्वन्। कोऽपि अमात्यः स्वशोकं निग्रहीतुं न शक्तवान्, सर्वे एकेन शोकस्वरेण सम्मिलिताः अभवन्। समग्रः परिवारः अवगतवान् यत् तेषां महान् राजा प्रस्थास्यति।

बोधिसत्त्वः शान्तिं याचमानः एकं शब्दम् उक्तवान्, ततः तेषां विलापः शान्तः अभवत्। ततः सः रानीं प्रति वलित्वा अवदत् यत् सा न रोदितव्या न विलपितव्या। तिलबीजपर्यन्तम् अपि सूक्ष्मे, सः अवदत्, कोऽपि संस्कृतः पदार्थः शाश्वतः नास्ति। सर्वे अनित्याः सन्ति, सर्वे भङ्गुराः च। रानीहेतोः सः एकां गाथाम् अभाषत। ताः संस्काराः अनित्याः, वृद्धिः क्षयः च तेषां स्वभावः, ते उत्पद्यन्ते पुनः विलीयन्ते च, तेषां शान्तिः एव परमा अवस्था इति सा गाथा उक्तवती।

एवं महान् सुदस्सनः स्वप्रवचनं निर्वाणलक्ष्यं प्रति नीतवान्। शेषजनसमूहाय सः सरलम् उपदेशं दत्तवान्— दानं कुरुत, शीलं पालयत, उपवासदिनानि च आचरत। यत् फलं तेन प्राप्तं तत् देवलोके पुनर्जन्म आसीत्। सः शोकं निराकृत्य न, अपि तु शोकः कुत्र नयति इति दर्शयित्वा सान्त्वनां दत्तवान्।

उपदेशं समाप्य शास्ता जन्मवृत्तान्तं परिचितवान्। तस्मिन् काले रानी सुभद्दा राहुलस्य माता आसीत्, राहुलः च राज्ञः ज्येष्ठः पुत्रः आसीत्। बुद्धस्य शिष्याः अमात्याः आसन्, स्वयं च महान् सुदस्सनः आसीत्। अस्य जातकस्य विकासार्थम् अनुवादे टिप्पणी महापरिनिब्बाणसुत्तं महासुदस्सनसुत्तं च निर्दिशति।

जातकम् आनन्दस्य चिन्तां शान्तेन विपर्ययेन उत्तरयति। क्षुद्रं धूलिधूसरं नगरं कदापि चतुरशीतिसहस्रनगरानां राजधानी आसीत्, तत्र महान् नृपतिः मृत्युशय्यायां शयितः आसीत्। महत्त्वं तथा क्षुद्रता, कथा सूचयति, सर्वेषाम् इव उदयव्ययशीलाः अवस्थाः सन्ति। बुद्धः आनन्दं पुरातनीं वैभवशालितां प्रशंसितुं न आह्वयति। सः तं इदं द्रष्टुम् आह्वयति यत् तादृशः वैभवः अपि अतीतः, तथा च अन्तिमे क्षणे उच्चारितः श्लोकः अद्यापि सत्यः अस्ति। स्थानं न तस्य विस्तारेण, अपि तु तत्र यत् साक्षात्क्रियते तेन योग्यं भवति।