मृतकभत्तजातकम्

शास्ता जेतवने पितृभोजविषये इमां कथाम् आख्यत्। तस्मिन् काले जनाः स्वमृतस्वजनानां कृते पितृभोजरूपेण अजान् मेषान् अन्यान् पशून् च समर्पयन्ति स्म। भिक्षवः तत् दृष्ट्वा शास्तारं पृष्टवन्तः यत् किं तस्मात् कोऽपि लाभः सम्भवति। पालिपिटकस्य जातकट्ठकथा एतां कथां क्रमाङ्कः १८, मृतकभक्तजातकम् इति अभिलिखति।

शास्ता अवदत् यत् पितृभोजाय प्राणिहत्या कृताऽपि कोऽपि लाभः न जायते। सः स्मरितवान् यत् प्राचीनकाले प्राज्ञाः आकाशात् सत्यम् उपदिष्टवन्तः, तस्य आचरणस्य दुष्परिणामान् दर्शितवन्तः, सम्पूर्णं महाद्वीपं च तत् परित्यक्तुं प्रेरितवन्तः। सम्प्रति जनानां मनसि तेषां पूर्वजन्मकथाः विकृताः अभवन्, अतः तत् आचरणं पुनः प्रादुरभवत्। एतैः वचनैः सः अतीतस्य कथाम् आख्यत्।

एकदा यदा ब्रह्मदत्तः वाराणस्यां शासति स्म, तदा त्रीणि वेदानि आयत्तानि, आचार्यत्वेन च ख्यातः एकः ब्राह्मणः पितृभोजं कर्तुं निश्चितवान्। सः अजम् आनयितुम् आदिष्टवान्, शिष्यान् च आदिशत् यत् तं नद्यां नीत्वा स्नापयेयुः, तस्य कण्ठे माल्यं स्थापयेयुः, तस्मै यवचूर्णस्य पात्रं दद्युः, तं मार्जयेयुः, ततः प्रत्यानयेयुः। शिष्याः आज्ञायाः अनुरूपम् अकुर्वन्।

नद्यां शिष्याः अजं स्नापयित्वा मार्जयित्वा तीरे स्थापितवन्तः। अजः स्वपूर्वजन्मनां कर्मणां स्मृतिम् अवाप। अस्मिन्नेव दिने सः सर्वेभ्यः क्लेशेभ्यः मुक्तः भविष्यति इति चिन्तयित्वा सः अतीव आनन्दितः अभवत्, कुम्भस्य भङ्गवत् उच्चैः हसितवान्।

ततः अजः चिन्तितवान् यत् ब्राह्मणः तं हत्वा तस्य एव क्लेशं प्राप्स्यति। सः तस्मै महतीं करुणाम् अनुभूय उच्चस्वरेण रोदितवान्। तरुणाः ब्राह्मणाः अवदन् यत् तस्य स्वरः हासे रोदने च उच्चः आसीत्, तथा पृष्टवन्तः यत् किमर्थं सः हसितवान् किमर्थं च रोदितवान्। अजः अवदत् यत् ते स्वगुरोः समक्षं स्वप्रश्नं पृच्छन्तु।

शिष्याः अजं स्वगुरोः समीपम् आनयन्, ब्राह्मणः च तं तदेव प्रश्नं पृष्टवान्। पूर्वजन्मस्मरणशक्त्या अजः तस्मै उत्तरं दत्तवान्। पूर्वकाले सः तस्य सदृशः वेदज्ञः ब्राह्मणः आसीत्। पितृभोजाय सः अजं हतवान्। तस्य एकस्मात् कर्मणः कारणात् सः पञ्चशतवारं शिरः अपाचकृतवान्, एकं वारं विना। इदं तस्य पञ्चशततमम् अन्तिमं च जन्म आसीत्, सः तद् एव दिने मुक्तः भविष्यतीति चिन्तयित्वा हसितवान्।

अजः अवदत् यत् सः ब्राह्मणस्य विषये चिन्तयित्वा रोदितवान्। अजहननस्य कारणेन सः पञ्चशतवारं क्लेशं सोढुं नियुक्तः आसीत्, अधुना च मुक्तः भवितुम् आसीत्। ब्राह्मणः, तस्य हननस्य दण्डरूपेण, पञ्चशतवारं समानं भाग्यं सोढुं नियुक्तः भविष्यति। सः तस्य कृते करुणया रोदितवान्।

ब्राह्मणः अजम् अवदत् यत् मा भैषीः, यतः सः तं न हनिष्यति। अजः अवदत् यत् सः तं हन्तु वा न वा, तथापि सः तस्मिन् दिने मरणात् पलायितुं न शक्नोति। ब्राह्मणः अवदत् यत् सः तेन सह गमिष्यति तथा तं रक्षिष्यति। अजः उत्तरं दत्तवान् यत् तस्य रक्षणं दुर्बलम् अस्ति, तस्य दुष्कर्मणः बलं च प्रबलम् अस्ति। ब्राह्मणः अजं मुक्तवान्, शिष्यान् च आज्ञापितवान् यत् कोऽपि तं न हन्यात्, स्वयं च तरुणैः सह तं समीपतः अनुसृतवान्।

मुक्तः भूत्वा अजः शिलायाः शिखरसमीपे उत्पन्नस्य झाडीस्य पत्राणि भक्षितुं ग्रीवां प्रसारितवान्। तस्मिन् एव क्षणे वज्रं शिलायाम् अपतत्। शिलायाः एकः खण्डः विच्छिद्य अजस्य उपरि पतितः, तस्य जीवनं समाप्य। जनाः चतुर्दिक्षु समवेताः अभवन्।

तस्मिन् काले बोधिसत्त्वः तस्मिन् एव स्थाने वृक्षदेवतारूपेण जातः आसीत्। स्वस्य दिव्यशक्त्या सः सर्वेषां जनानां समक्षम् आकाशे पद्मासनेन उपविष्टवान्। सः चिन्तितवान् यत् यदि एते प्राणिनः केवलं पापकर्मणः फलं जानीयुः, तर्हि ते हिंसायाः विरमेयुः। स्वमधुरवाचा सः तेभ्यः एकां गाथाम् उपदिष्टवान्। सा गाथा कथयति यत् यदि जनाः जानीयुः यत् दण्डः दुःखमये जन्मनि भवति, तर्हि प्राणिनः प्राणहत्यातः विरमेयुः, यतः हन्तुः दण्डः कठोरः अस्ति।

महासत्त्वः एवं सत्यम् उपदिश्य श्रोतॄन् तादृशकर्मणां फलात् भीतान् अकरोत्। जनाः एतावत् प्रभाविताः अभवन् यत् ते प्राणिहिंसां त्यक्तवन्तः। बोधिसत्त्वः जनसमूहं शीलेषु प्रतिष्ठाप्य स्वकर्मानुसारं गन्तुं मृतः। जनाः तस्य उपदेशे दृढाः तिष्ठन्ति स्म, दानेन तथा अन्यैः सत्कर्मभिः जीवनं यापयन्ति स्म, अन्ते च देवानां (दिव्यदेवानां) नगरं प्रति समूहशः गच्छन्ति स्म।

स्वस्य उपदेशस्य समाप्त्यनन्तरं शास्ता सम्बन्धं दर्शयित्वा जन्मवृत्तान्तं परिचितवान्। तस्मिन् काले सः स्वयं वृक्षदेवता आसीत्, इति अवदत्।

कथा ब्राह्मणं न तिरस्करोति, यः श्रोतुं सज्जः आसीत् तथा अजं रक्षितुम् इच्छन् आसीत्। सा दर्शयति यत् मृतस्वजनानां कृते कृतं कर्म कर्तुः कृते कथं हानिम् आनेतुं शक्नोति, तथा तस्य हानेः भयं कथं समग्रं समाजं प्राणिहिंसातः विरमयितुं प्रेरयितुं शक्नोति। हासः आश्रुश्च एकस्य प्राणिनः एकस्मिन् क्षणे सम्बद्धौ स्तः— स्वमुक्तेः विश्रान्तिः तथा तस्य मनुष्यस्य प्रति करुणा यः तस्य मरणम् इच्छति स्म। एषा करुणा एव कथायाः स्थायित्वं ददाति। येषां पूर्वजानां प्रति आदरः अस्ति, तैः दानेन सत्कर्मभिः च सः कर्तव्यः, न तु प्राणहरणेन।