नलपान जातकम्

इयं कथा पालिजातकसङ्ग्रहस्य एकनिपाते जातकसङ्ख्या २० इति लिखिता अस्ति; यत् शीलवर्गस्य अन्ते स्थितम्, यत्र जातकानि ११ तः २० पर्यन्तं सङ्गृहीतानि सन्ति। तस्य गद्यभागः जातकट्ठवण्णनायां सुरक्षितः अस्ति, यत् प्रत्येकस्य जातकश्लोकस्य परितः कथां वर्णयति पारम्परिकं भाष्यम्। विशाले अमार्गे अरण्ये बोधिसत्त्वः एकदा अशीतिसहस्रवानरानां यूथस्य नायकः रूपेण जन्म प्राप्तवान्। सः विशालदेहः, सरलाचारः, तीक्ष्णविवेकयुक्तः च आसीत्। एतस्मात् दिनात् बहु पूर्वम् एव सः स्वयूथे एकं स्थिरं नियमम् स्थापितवान्—अपरिचितानि फलानि न भक्षणीयानि, अपरिचितात् जलस्रोतात् च न पातव्यम्, यावत् स्वयं परीक्षा न क्रियते; एषः नियमः अस्याः कथायाः माध्यमेन यथेष्टं फलति इति दृश्यते। अशीतिसहस्रानुयायिनः अपरिचिते प्रदेशे नयन् नायकः व्यक्तिगतवानरेभ्यः स्वेच्छया दुर्गं परीक्षितुम् अवकाशं न ददाति स्म; तेन नियमेन एकस्य नायकस्य सावधानता सर्वेषां अनुयायिनां विवेकस्य स्थाने स्थापिता आसीत्।

एकस्मिन् तीक्ष्णे ग्रीष्ममध्याह्ने विशालेषु मरुभूमिषु भ्रमित्वा सम्पूर्णं यूथं तीव्रया पिपासया अत्यन्तं पीडितम् आसीत्। अरण्ये अन्विष्यन्तः ते अन्ततः हरितैः नलवनैः परिवेष्टितं विस्तीर्णं शान्तं सरोवरं प्राप्तवन्तः। स्वकीयानि दग्धानि कण्ठानि शमयितुं उत्सुकाः वानराः जले सहसा पतितुम् उद्युक्ताः। किन्तु तेषां प्राज्ञः नायकः दृढायाः आज्ञया तान् निवारितवान्—“तिष्ठत! अयम् अरण्यं विश्वासघाती अस्ति। परिधिं परीक्ष्य न यावत् अहं पश्यामि, तावत् एतत् जलं मा स्पृशत।”

सरोवरस्य सम्पूर्णं तटं सावधानतया परिभ्रमन् बोधिसत्त्वः मनुष्याणां, मृगाणां, वन्यगवां च असंख्यान् पदचिह्नान् अवलोकितवान्, ये वालुकामय-तटात् सरासरि जलं प्रति गच्छन्ति स्म; परं जलात् पुनः एकमपि पदचिह्नं निर्गच्छति न स्म। सः अवगतवान् यत् सरोवरः मांसभक्षकेन घातकेन जलराक्षसेन, उदकराक्षसेन, रक्ष्यते इति; ततः सः वानरान् आदिष्टवान् यत् ते स्वपादौ पूर्णतया स्थले एव स्थापयेयुः। अद्यापि कोऽपि राक्षसः प्रकटितः न आसीत्, जलस्य अधः न गर्जनं न छाया, केवलं मौनं पदचिह्नानां अकाट्यं प्रमाणम्, यत् तस्य कथां कथयति यां यः पर्याप्तं सूक्ष्मतया द्रष्टुम् इच्छति सः स्वयम् अपि पठितुं शक्नोति।

स्वकीयं पाशं विफलम् अवलोक्य भयङ्करः राक्षसः अन्धकारमये जलपृष्ठे उत्थितवान्। तस्य शरीरं भीषणम् आसीत्, नीलवर्णा त्वक्, रक्तवर्णः उदरः, श्वेताः दंष्ट्राः, अङ्गारवत् ज्वलन्तौ नेत्रौ च। सः क्रोधेन गर्जितवान्—“किमर्थं यूयं तीरे तृष्णार्ताः उपविष्टाः? अवतीर्य पिबत! यः मम जले पदं स्थापयति, सः मम भवति!” तस्य स्वरः जलस्य उपरि तेन आत्मविश्वासेन अभवत् यः तत् सरोवरं यत् अपि प्राणिनः अनुचितं गृहीतवत्, तान् सर्वान् निमज्जितवान्; यः तृष्णा एव अन्ततः सर्वाधिकं सावधानं अतिथिम् अपि तस्य परिधौ आनयेत् इति दृढं विश्वसिति स्म।

बोधिसत्त्वः शान्तं प्रत्यवदत्—“हे राक्षस, वयं तृप्तिपर्यन्तं पास्यामः, परं मम अनुयायिनां एकोऽपि भवतः भक्ष्यः न भविष्यति।” सः एकं दृढं नलं गृहीत्वा तस्मिन् फूत्कृतवान्; स्वसङ्कल्पस्य बलेन तस्य सर्वाः अन्तर्ग्रन्थयः अपसृताः, येन सः सम्पूर्णतया रिक्तः नलकः अभवत्। तस्य आज्ञया सर्वे अशीतिसहस्रवानराः नलान् गृहीत्वा सुरक्षिते शुष्के तीरे जानुभ्यां स्थिताः, नलकान् जले निमज्ज्य यावत् तृप्ताः अभवन् तावत् अपिबन्। शुष्के भूमौ निःशक्तः विजितः च राक्षसः क्रोधेन जलगर्भं पुनः प्रविशति स्म। राक्षसस्य शक्तिः सर्वदा तस्य स्वकीयम् अङ्गं प्रति प्राणिनां आकर्षणे एव आधारिता आसीत्; तस्मात् एकस्मिन् एव प्रतिबन्धे अपसृते, अशीतिसहस्रवानराः तस्य समक्षम् एव एकस्यापि हानिं विना पिबन्ति स्म, तस्य धमकयः शून्यकोलाहले विलीनाः अभवन्।

जातकट्ठवण्णना अग्रे वदति यत् सरोवरस्य परितः वर्धमानानि नलानि तदा प्रभृति नलकपानम् इति नाम्ना प्रसिद्धानि अभवन्, तानि च तस्मिन् दिने प्रभृति अन्तर्गभाणि एव स्थितानि। एषा विवरणा तेषां जातकानां रीत्या अस्ति यत् ते स्वकथायाः समापनं प्राकृतिकस्य विशेषस्य अद्यापि यथावत् स्थितेः हेतुं व्याख्यातुं करोति। बौद्धपरम्परायां बोधिसत्त्वस्य समाधानम् उपायकौशल्यस्य आदर्शरूपेण स्मर्यते; तथा यः आरम्भिकः अनुमानात्मकः तर्कः आपदं प्रकाशितवान्, सः एकः अवलोकः—पदचिह्नानि केवलम् एकां दिशां प्रति गच्छन्ति इति—एकस्य वानरस्यापि जलसमीपं पादं न स्थापयितुं पूर्वमेव अशीतिसहस्रजीवनानि रक्षितवान्। एषा कथा, शीलवर्गस्य अनेकानि कथा इव, इदं शिक्षयितुं वर्ण्यते यत् सद्गुणः सतर्कता च सह भयङ्करं सङ्कटं साहसात् एव अधिकतया परास्तीकरोति; तथा भाष्यं तत् पाठं यथा वानरराजाय तथैव प्रलोभनसम्मुखीभूताय भिक्षवे प्रयोजयति।