फलजातकम्

जेतवने भिक्षवः एकं उद्यानपालं प्रशंसन्ति स्म, यः एकेनैव दृष्ट्या जानाति स्म कः फलः पक्वः अस्ति, कः च अद्यापि शाखायां कालम् अपेक्षते। बुद्धः तान् अवदत् यत् सः स्वयम् अपि पूर्वं तस्यैव कौशलस्य अतिगम्भीरं रूपं धारितवान् आसीत्, येन सम्पूर्णस्य सार्थस्य जीवनं रक्षितम्; ततः सः तस्य पूर्वयुगस्य कथां कथितवान्।

बोधिसत्त्वः वणिक् आसीत्, यः दूरस्थेषु अल्पयातायातेषु वनेषु वृषभशकटानां सार्थं नयति स्म। तेषु एकं वनं प्रविशात् पूर्वं सः स्वजनान् समाहूय स्पष्टं चेतितवान् यत् तत्र विषवृक्षाः वर्धन्ते, कस्यापि च अपरिचितं फलं, पत्रं, मूलं वा तस्य समक्षम् अनानीय न भक्षणीयम्।

वनस्य अन्तःस्थले सार्थः किम्पाकवृक्षम् अपश्यत्, यः दृश्यमानैः सर्वैः लक्षणैः आम्रवृक्षवत् आसीत्—पत्राणि, आकृतिः, वर्णः, सुगन्धश्च समानाः, शाखाः फलभारेण नम्राः। क्षुधार्ताः अधीराश्च केचन जनाः चेतावनीं सर्वथा उपेक्ष्य तत्क्षणम् फलानि भक्षितवन्तः, तस्य माधुर्यं प्रशंसन्तः; अन्ये तु स्वनायकस्य आदेशं स्मृत्वा प्रथमं तस्मै दर्शयितुं कानिचन खण्डानि नीतवन्तः।

बोधिसत्त्वस्य फलस्य आस्वादनस्य आवश्यकता नासीत् तस्य परीक्षणाय। सः दर्शितवान् यत् अयं वृक्षः कस्यचित् क्षुधार्तस्य यात्रिणः अथवा ग्रामीणस्य सुलभे स्थाने सत्यपि, परिपूर्णः अस्पृष्टश्च तिष्ठति। यदि एषः वस्तुतः समीपे मार्गे भक्षणयोग्यफलदायी आम्रवृक्षः स्यात्, तर्हि पक्षिणः, वानराः, स्थानीयजनाश्च समानरूपेण बहुपूर्वमेव प्रत्येकां शाखां रिक्तां कृतवन्तः स्युः। तस्य एव आधिक्यं, सः अवदत्, प्रमाणम् आसीत् यत् तस्मिन् किमपि गम्भीरम् अनुचितम् अस्ति।

ये फलं अद्यापि धारयन्ति स्म ते तत्क्षणमेव तत् त्यक्तवन्तः, मुखं च प्रक्षालितवन्तः। ये पूर्वमेव भक्षितवन्तः तेभ्यः प्रथमं वमनकारी औषधं दत्तम्, येन विषं शरीरात् निष्कासितं स्यात्, ततः चत्वारि मधुराणि भोजनानि दत्तानि, येन ते स्थिराः स्युः। ते सर्वे स्वस्थाः अभवन्, कोऽपि च न नष्टः। नायकः तत्क्षणं उचितक्रमेण कार्यम् अकरोत्—प्रथमं विषं निष्कास्य, ततः एव बलं पुनः स्थापयित्वा; अतः यैः तस्य चेतावनी उपेक्षिता, तेऽपि तस्य परिचर्यया स्वास्थ्यं प्राप्तवन्तः।

तस्मात् वृक्षात् मृताः यात्रिणः यत् शवं, तेषां लुण्ठनेन जीविकां निर्वहन्तः स्थानीयाः दस्यवः सुलभलुण्ठनस्य आशया सार्थम् आगताः, केवलं तं सम्पूर्णं समूहं जीवितं, स्वस्थं, स्वयात्रां च अग्रे नयन्तं दृष्ट्वा। मृतानां प्रति तेषां सामान्यः लाभः एकस्य पुरुषस्य क्षुधायाः सावधानतां प्रति अधीनीकरणस्य अस्वीकारेण पूर्णतः निषिद्धः अभवत्।

बुद्धः शिक्षायाः समापनं तत्र अकरोत् यत् सः प्रकटितवान् यत् तस्मिन् पूर्वयुगे सार्थस्य वणिजः तस्य स्वशिष्याः आसन्। सः स्वयं, अवदत् सः, तं सार्थनायकम् आसीत् यस्य सावधानदृष्टिः एकस्मिन् वृक्षे सङ्कटं पठितवती, यः वृक्षः सुरक्षायाः सर्वाणि बाह्यानि आश्वासनानि प्रस्तुतवान्। एषा कथा पालिपिटके जातकसङ्ख्या ५४ इति अभिलिखिता अस्ति; इयं कथा एतदर्थं कथिता यत् यः विवेकः अधुना साधारणे उद्यानपालेऽपि प्रशंसितः, सः एव एकदा अधिकतरगम्भीरे परिप्रेक्ष्ये सम्पूर्णस्य सार्थस्य जीवनमरणयोः भेदः अभवत्।

बोधिसत्त्वस्य निर्णयः यत् विस्मयजनकः, तत् इदम् यत् तस्य तं प्राप्तुं एकमपि दंशं जोखिमे स्थापयितुं न आवश्यकम् अभवत्। सः केवलं तस्य आधारेण तर्कितवान् यत् किं नासीत्: न निष्पीडिताः शाखाः, न दन्तचिह्नानि, न कस्यचित् सजीवस्य प्राणिनः फलस्पर्शने साहसस्य लक्षणम्। यः वृक्षः पक्षिभिः यात्रिभिश्च समानरूपेण निःशेषं चितः स्यात्, सः अस्पृष्टः परिपूर्णः च तिष्ठन् स्वयमेव चेतावनी आसीत्, या कस्मैचित् स्पष्टा आसीत् यः केवलं पहुंचितुं भक्षितुं च न, अपि तु द्रष्टुम् इच्छति स्म।

कथा अन्तं तथा संरचयति यत् धैर्यं एकदा द्वयोः पृथक् सङ्कटयोः विरुद्धं फलति—विषं स्वयं, तथा तस्मिन् विषे स्वहत्याकार्यं कर्तुं आश्रिताः दस्यवः। ये बोधिसत्त्वस्य निर्णयस्य प्रतीक्षां कृतवन्तः, ते न केवलं वेदनामयात् मरणात्, अपि तु तदनुवर्तिन्याः लुण्ठनात् अपि मुक्ताः अभवन्। यः विवेकः एकप्रकारस्य हिंस्रजन्तोः विरुद्धं यात्रिकं रक्षति, सः तस्मिन् एव मार्गे अग्रे प्रतीक्षमाणाद् अन्यस्मात् अपि तं समानतया रक्षितुं शक्नोति।