सब्बसंहारकजातकम्

इदं जातकम्, संख्या ११०, वर्तमानस्य कथां न धारयति: मूलग्रन्थे बुद्धेन इदम् उक्तम् इति प्रसङ्गः न लिखितः, सः साक्षाद् अतीतकथया एव आरभते। तत्र बोधिसत्त्वः पूर्वजन्मनि क्रमशः प्रज्ञां प्रति गच्छन् दृश्यते, न तु एकदैव; तेन धैर्यपूर्णेन विवेकेन, यः पश्चात् तस्य बोधेः लक्षणम् अभवत्।

संक्षिप्तः मूलपाठः सर्वसंहारकप्रश्नः (sabbasaṃhāraka-pañha) इति नाम्ना प्रसिद्धः, सः च टिप्पण्या समाप्यते यत् प्रश्नः तत्र उत्तरयितुम् अतिबृहत् आसीत्। सः स्पष्टम् उक्तवान् यत् एषः प्रश्नः अन्यत्र विस्तरेण महौम्मग्गजातके, बालऋषेः महौषधस्य कथायां, प्रपञ्चितः भविष्यति। सर्वसंहारकप्रश्नस्य यथार्थम् अर्थं ज्ञातुं श्रोतुः तेन दीर्घतरेण आख्यानेन सह गन्तव्यम् आसीत्।

मिथिलायां श्रीवर्धकनामा धनी वणिक् आसीत्, यस्य पुत्रः निमीलितायां मुष्टौ लघुम् औषधिपत्रं धारयन् जातः। तस्य चिह्नम् अतीव असाधारणम् आसीत्, यतः कुटुम्बेन बालकस्य नाम महौषधः—महान् वैद्यः—इति कृतम्। सः वस्तुतः स्वयं बोधिसत्त्वः आसीत्, यः बुद्धत्वस्य दीर्घं पन्थानं प्रति, किमपि बोधेः पूर्वम्, साधारणेन मानवीयचातुर्येण पुनः जन्म गृहीतवान्। तस्य पिता तस्मिन्नेव दिने जातान् सहस्रम् अन्यान् बालकान् समानीतवान्, येन ते तस्य सहचराः परिचारकाः च भवेयुः।

सप्तवर्षवयसि महौषधः स्वयुवसहचरान् सार्वजनिकां सभाशालां निर्मातुं सङ्घटयन् आसीत्, तस्याः विन्यासं तादृशेन दूरदर्शित्वेन योजयन् यत् तं पश्यन्तः प्रौढाः अपि विस्मिताः। एतस्य असाधारणस्य बालकस्य वार्ता विपणिनगरे मन्दं प्रसर्तुं प्रारब्धा, यद्यपि तस्य प्रतिभा कियद् दूरं गमिष्यति इति तदा कोऽपि न जानाति स्म।

बालकस्य विवेकं प्रथमं परीक्षमाणेषु लघुविवादेषु एकः द्वाभ्यां स्त्रीभ्यां आनीतः विषयः आसीत्। एका दरिद्रा स्त्री वर्णतन्तून् ग्रथित्वा साधारणां मालां निर्मितवती, सा च सार्वजनिकसरसि स्नानकाले तां संहतवस्त्रेषु न्यस्तवती। समीपस्था एका युवती तस्याः लघु मालाम् अप्रशंसत्, केवलं स्वकीयमालायाः कृते परिमाणं ज्ञातुम् इति व्याजेन तां धारयितुम् अयाचत्, ततः तां धृत्वा पलायिता, प्रत्यर्पणं प्रत्याख्याय।

यदा द्वे अपि स्त्रियौ महौषधस्य समक्षम् आगते, प्रत्येकं मालायाः स्वत्वम् आग्रहत, तदा सः केवलं तयोः मुखावलोकनेन निर्णेतुं न शक्नोत्, यद्यपि तयोः भावाः कः असत्यं वदति इति सूचयेयुः। तस्य आवश्यकता आसीत् एतादृशस्य प्रश्नस्य, यः स्वयमेव सत्यं प्रकाशयेत्, केवलं स्वकीयेन अनुमानेन अवलम्ब्य न।

महौषधः द्वयोः स्त्रियोः पृष्टवान् यत् ताभ्यां मालां सुगन्धयितुं किं प्रयुज्यते। युवती आत्मविश्वासेन निःसंकोचम् उत्तरं दत्तवती यत् सा सर्वदा तां सर्वसंहारकेण सुगन्धयति, यत् किमपि अवसरार्थं सज्जितं बहुमूल्यं सर्वोपयोगि गन्धद्रव्यम्। दरिद्रा स्त्री अधिकं सरलतया उत्तरं दत्तवती: तादृशी दरिद्रा सर्वसंहारकं कथं क्रेतुं शक्नुयात्, इति सा अवदत्, तथा च व्याख्यातवती यत् सा स्वकीयानि वस्तूनि केवलं प्रियङ्गुपुष्पाणां विनम्रेण गन्धेन सुगन्धयति। महौषधः मालां जले निक्षिप्य विपणितः गन्धविक्रेतारम् आहूतवान्, यः तत्क्षणम् एव गन्धं प्रियङ्गुरूपेण अभिजानन् दरिद्रायाः स्त्रियाः सरलम् उत्तरं समर्थितवान्, युवत्याः आत्मविश्वासपूर्णम् असत्यं च अनावृतम् अकरोत्।

स्वनिर्मितविवरणे संलग्ना युवती सर्वेषां समक्षं स्वीकारोक्तिं कर्तुं बाध्या अभवत्। एतादृशैः प्रसङ्गैः एव बालकस्य असाधारणविवेकस्य वार्ता प्रसर्तुं प्रारब्धा। गवां, बालानां, साधारणवस्तूनां च लघवः विवादाः, येषां निर्णयः एकानन्तरम् अन्यः तेन एव सावधानेन प्रश्नविधिना कृतः, अन्ततः मिथिलायाः राजा विदेहस्य स्वयं कर्णगोचरं प्राप्तवन्तः।

अस्य लघुप्रसङ्गस्य बृहति सर्वसंहारकप्रश्ने समावेशः तस्य आकारेण न, अपि तु तस्य शैल्या भवति। महौषधः कदापि विवादस्य निर्णयार्थं बाह्यरूपं, भयम्, अधिकारप्रदर्शनं वा न आश्रितवान्। सः प्रत्येकस्मिन् विषये एकं साधारणं, सत्यं च विवरणम्—गन्धम्, आचारम्, अभ्यासं वा—अन्विष्टवान्, यत् केवलं सत्यवादी एव विलम्बं विना ज्ञातुं शक्नोति; तच्च विवरणं स्वयमेव समग्रं सत्यं सङ्गृह्णीयात् इति कृतवान्।

एषः प्रमाणितः प्रसङ्गः पालि-जातकसंग्रहस्य प्रथमखण्डे, क्षुद्रकनिकायान्तर्गते, संख्या ११० इत्यस्य जातकस्य अन्तर्गतः अस्ति; तस्य मूलपाठः केवलं संक्षिप्तः सङ्केतः एव, यः अतीव बृहत्तरं महौम्मग्गजातकम्, संख्या ५४६, प्रति निर्दिशति, यत्र महौषधस्य बाल्यकालीनानि अनेकानि निर्णयानि पूर्णतया वर्णितानि सन्ति। संक्षिप्तसङ्केतेन दीर्घतरेण च उत्तरेण यः शिक्षा प्रवाहिता, सा प्रज्ञा-पारमिता, अर्थात् विवेकस्य पूर्णता, इत्यस्य हृदये स्थिता शिक्षा एव। प्रज्ञा प्रायेण महतीषु घोषणासु न, अपि तु तस्य एकस्य लघोः सत्यस्य विवरणस्य अन्वेषणे भवति, यं कोऽपि असत्यम् अनुकर्तुं न शक्नोति।