सच्चङ्किरजातकम्

भगवान् बुद्धः वेणुवने निवसन् इमां कथाम् अकथयत्, यदा धर्मसभायां समवेताः भिक्षवः देवदत्तस्य दुष्टतायाः विषये चर्चां कुर्वन्तः आसन्—सः बुद्धस्य प्राणान् हर्तुम् इच्छति स्म। बुद्धः समीपम् आगत्य किं चर्च्यते इति पृष्ट्वा अवदत्: “न केवलम् इदानीम् एव देवदत्तः मां हन्तुं प्रयतते; पूर्वकालेऽपि तेन एवं कृतम्।” इति उक्त्वा सः इमां कथाम् अवर्णयत्—या अद्य क्षुद्रकनिकायस्य जातकसंग्रहे एकनिपाते संख्या ७३ इति संरक्षिता अस्ति—यत् एषा प्रवृत्तिः जन्मपरम्परासु पुनः पुनः आवर्तते इति दर्शयितुम्।

पुरा ब्रह्मदत्ते वाराणस्यां राज्यं कुर्वति सति, तस्य पुत्रः राजकुमारः दुट्ठकुमारः (शब्दशः ‘दुष्टः राजकुमारः’) इतीव क्रूरः, गर्वितः, विषमस्वभावश्च आसीत्, यत् जनाः तम् आशीविषम् इव भीत्या पश्यन्ति स्म। सः सेवकेषु सामान्यजनेषु च समानम् अवज्ञां प्रदर्शयति स्म, तस्य परिवारः तं प्रेम्णा अपेक्षया भयेन अधिकम् अबिभेत्।

एकस्मिन् अपराह्णे, यदा राजकुमारः प्रचण्डवृष्टौ गङ्गायां स्नाति स्म, तदा तस्य एव भीताः क्षुब्धाः च सेवकाः तस्मात् मुक्तिम् अवाप्तुं सुअवसरं गृहीतवन्तः: ते तं प्रचण्डधारायां निक्षिप्य तरङ्गेषु त्यक्त्वा, कस्यापि दृष्टेः पूर्वमेव नदीतीरात् पलायिताः।

यदा प्रवाहः राजकुमारम् अधः प्रति अवहत्, तदा तेनैव तूफानेन सर्पः, मूषकः, तरुणः शुकः च स्वबिलेभ्यः वृक्षकोटरेभ्यश्च उत्पाटिताः प्रवाहेन विच्छिन्नं कञ्चित् काष्ठखण्डम् आलिङ्ग्य निराशया धारयाम् अवर्तन्त।

नद्याः अधः प्रदेशे तीरस्थे विनम्रे आश्रमे निवसन् बोधिसत्त्वः तूफानमध्ये तेषां मिश्रितान् आक्रन्दान् शृणोत्। पुनः पुनः प्रवाहे झम्पां दत्त्वा सः चतुरः अपि जीवितान् एकैकशः सुरक्षितं तीरं प्रापयत्। सर्पः, मूषकः, शुकश्च शीतेन श्रान्त्या च अत्यन्तं क्षीणाः आसन्; अतः बोधिसत्त्वः राजकुमारस्य परिचर्यां प्रति प्रवृत्तः पूर्वं तान् स्वीयस्य अग्निकुण्डस्य समीपे उष्णतां दत्त्वा भोजितवान्, केवलं यतः तेषाम् आवश्यकता अधिका तत्कालिका आसीत्।

राजकुमारः इमां सामान्यां प्राथमिकतां स्वराजरक्तस्य अक्षम्यम् अपमानं मन्यते स्म। तस्य हृदये गुप्तरूपेण कटुता सुदृढीभूता, यद्यपि सः स्वरक्षकस्य समक्षं तस्याः बाह्यं सङ्केतम् अपि न दर्शितवान्।

विदायाः समये चत्वारः अपि अतिथयः स्वरक्षकाय तपस्विने कृतज्ञताम् अर्पितवन्तः। सर्पः मूषकश्च प्रत्येकं प्रतिज्ञां कृतवन्तौ यत् यदि सः कदापि आवश्यकतायां स्यात्, तर्हि ते तं निखातस्वर्णनिधिं प्रति नेष्यन्ति। शुकः प्रतिज्ञां कृतवान् यत् सः स्वकुटुम्बिनः आह्वय सुगन्धिनां पर्वतीयतण्डुलानां कोशान् तस्य कृते सङ्गृहीष्यति। राजकुमारः अधिक शीतलतया केवलम् अवदत्: “यदा अहं राजा भविष्यामि, तदा वाराणसीम् आगच्छ; अहं तुभ्यं पुरस्कारं दास्यामि।”

वर्षाणाम् अनन्तरम् आश्रमं प्रति वार्ता प्राप्ता यत् राजकुमारः सत्यमेव राज्यम् अधिगतवान्। बोधिसत्त्वः परीक्षितुं निश्चितवान् यत् चतुर्णां रक्षितानाम् अतिथीनां मध्ये कृतज्ञता अद्यापि स्थिता अस्ति वा न। सर्पस्य समीपं, ततः मूषकस्य, ततः शुकस्य समीपं गत्वा सः दृष्टवान् यत् प्रत्येकः तं दृष्ट्वा अत्यन्तं हर्षितः अभवत्, तथा प्रत्येकः हृदयेन त्वरितया भक्त्या च स्वप्रतिज्ञां पूर्णवान्।

तेन प्रोत्साहितः बोधिसत्त्वः वाराणस्याः राजप्रासादं प्रति गतवान्, तादृशस्य स्वागतस्य अपेक्षां कुर्वन्। किन्तु यदा नूतनः राजा तं प्रत्यभिजानाति स्म, तदा पुरातनः आहतः अभिमानः क्रोधरूपेण प्रज्वलितः। राजा चकितस्य सभायाः पुरतः उच्चैः अवदत्: “अयं याचकः पुरस्कारं याचितुम् आगतः!” इति, तथा च तपस्विनं नगरस्य प्रत्येकस्यां वीथ्यां कशाभिः ताडयितुं नगरद्वाराबहिः शिरश्छेदयितुं च आदिशत्।

यदा सैनिकाः तं वधस्थानं प्रति कर्षन्ति स्म, तदा बोधिसत्त्वः स्वप्राणान् न याचितवान्। सः केवलम् अविचलितया शान्त्या तं श्लोकं पुनः पुनः उक्तवान्, यतः अस्य जातकस्य नाम ‘सच्चङ्किर’ (सत्यभाषणम्) इति सञ्जातम्: “सत्यम् उक्तं यत् जले प्लवमानं काष्ठं कृतघ्नस्य मानवहृदयात् उद्धरणे वरम् अस्ति।”

मृत्युदण्डप्राप्तस्य पुरुषस्य तादृश्या शान्तया गरिम्णा वदन्तं श्रुत्वा समागताः जनसमूहाः तस्य कथां ज्ञातुम् अग्रे प्राधावन्। यथा यथा उद्धारस्य पूर्णा कथा, राज्ञः च भयानकस्य प्रतिदानस्य वार्ता, वीथिषु प्रसृता, तथा तथा नागरिकाणां विस्मयः शीघ्रम् एव क्रोधे परिणतः।

क्रुद्धा प्रजा विद्रोहम् अकरोत्; वधस्य समाप्तेः पूर्वमेव ते विश्वासघातिनं राजानं रथात् आकृष्य, यस्मिन् स्थाने सः स्वोपकारिणे मृत्युं निश्चितवान् तस्मिन्नेव स्थाने तं मृत्युदण्डेन योजितवन्तः। तस्य स्थाने ते शान्तं बोधिसत्त्वम् आत्मनः धर्मनिष्ठं राजानम् अभिषिक्तवन्तः; तस्य करुणामये शासने राज्यं शान्त्या समृद्ध्या च परिपूर्णम् अभवत्।

कथायाः अन्ते बुद्धः वेणुवने भिक्षुभ्यः तस्य जन्मनः परिचयं दत्तवान्: यः क्रूरः राजकुमारः कृतघ्नः राजा अभवत्, सः तस्मिन् पूर्वजन्मनि देवदत्तः आसीत्; सर्पः आयुष्मान् सारिपुत्रः स्थविरः आसीत्; मूषकः आयुष्मान् मौद्गल्यायनः स्थविरः आसीत्; शुकः आयुष्मान् आनन्दः स्थविरः आसीत्; यः वनवासी तपस्वी स्वविश्वासघातिनं क्षमते स्म, यः च राजा अभिषिक्तः, सः स्वयं बुद्धस्य पूर्वजन्म आसीत्।