रुरुजातकम्

भगवान् बुद्धः वेणुवने निवसन् इमां कथाम् अकथयत्, यदा भिक्षवः देवदत्तस्य विश्वासघातविषये चर्चां कुर्वन्तः आसन्। देवदत्तः प्रव्रज्यां, त्रिपिटकशिक्षां, बहूनि च दानानि सम्मानानि च बुद्धात् प्राप्यापि तस्य ऋणम् अङ्गीकर्तुं नाकरोत्। बुद्धः अवदत्: “न प्रथमवारं देवदत्तः कृतघ्नः अस्ति। पुरापि मया तस्य प्राणाः रक्षिताः, तथापि सः तस्य उपकारस्य महत्त्वं नाजानात्।” इति उक्त्वा सः अतीतां कथाम् अवर्णयत्, यां अद्य क्षुद्रकनिकायस्य जातकसंग्रहे तेरसकनिपातः (त्रयोदशगाथाभिः कथितानां कथानां ग्रन्थः) संख्या ४८२ इति संरक्षति।

प्राचीने काले ब्रह्मदत्ते वाराणस्यां राज्यं कुर्वति सति, बोधिसत्त्वः ‘रुरु’ नामकः महान् मृगः अभवत्। तस्य शरीरं परिमार्जितसुवर्णवत् दीप्यते स्म, खुराः परिष्कृतवैडूर्यवत् शोभन्ते स्म, नेत्रे मणिवत् स्वच्छे आस्ताम्, शाखायुताः शृङ्गाः च रजतजालवत् भासन्ते स्म। सः गङ्गायाः नदीवक्रेषु रक्तपद्मैः आम्रवृक्षैश्च सुगन्धिते निर्जने वने पूर्णगोपनेन निवसति स्म, मृगयाकारिभ्यः मानवेभ्यश्च दूरे।

वाराणस्यां महाधनकनामा उद्धतः तरुणः वसति स्म, यः धनिकवणिजः लालितः पुत्रः आसीत्। कुसङ्गेन द्यूतेन विलासेन च विनष्टः सः पैतृकम् अशीतिकोटिधनं व्ययित्वा महतीम् ऋणराशिम् आपद्यत। कुपितैः ऋणदातृभिः अनवरतम् अनुसृतः, यैः ऋणग्रस्तकारागारे नेतुं भयं प्रदर्शितम्, सः अन्तिमम् उपायम् अचिन्तयत्: सः तान् गङ्गातीरं प्रापय्य अवदत् यत् कुलधनं परतीरे निहितम् अस्ति। ततः सः रात्रौ गोपनेन तान् त्यक्त्वा, आक्रन्दन् अवदत्: “शृङ्खलाबन्धने क्षीयमाणात् जीवितात् अगाधजले निमज्जनं वरम्!” इति। सः उच्छलन्तं गर्जन्तं च प्रवाहं प्रति स्वम् आत्मानं प्राक्षिपत्।

अधः प्रवाहे बोधिसत्त्वः स्वतीरस्थे कुञ्जे विश्रमन् आसीत्, यदा सः तमिस्रायां मनुष्यस्य यातनापूर्णं क्रन्दनं शृणोत्: “रक्षत माम्! मज्जामि!” करुणया अपरिमितया प्रेरितः सुवर्णमृगः स्वस्य सुरक्षाविषये न अचिन्तयत्। हिमशीतले प्रवाहे सः झम्पां दत्त्वा मज्जन्तं तरुणं प्रति तरन् गतः, तस्य पृष्ठदेशे तं स्थापयितुं स्वपृष्ठं सम्यक् नीतवान्। प्रचण्डानाम् आवर्तानां विरुद्धं घण्टाः यावत् युध्यमानः उत्तमः मृगः श्वसन्तं ऋणिनं सुरक्षितं तीरं प्रापयत्, स्वश्वासैः च उष्णतां दत्त्वा वनजानि मधुराणि फलानि अददात्।

तरुणः प्रस्थातुं पूर्वं बोधिसत्त्वः मृदु अवदत्: “सुहृद्! तव जीवितरक्षणस्य प्रतिदानरूपेण अहम् केवलम् एकम् इच्छामि—मम गुप्तं निवासस्थानं कस्मैचित् मानवाय मा प्रकाशय। मनुष्याः चञ्चलाः लोभयुक्ताश्च भवन्ति; यदि राजा मृगयाकारिणः वा मम सुवर्णत्वचः विषये जानीयुः, तर्हि ते मां हनिष्यन्ति।” युवकः रुदन् मृगस्य खुरधूलिं स्पृष्ट्वा गम्भीरां शपथम् अकरोत्: “हे मृगेन्द्र! त्वं मम पिता त्राता च असि! यदि अहं तव शरणस्थानं विश्वासघातेन कदापि प्रकाशयेयम्, तर्हि मम जिह्वा मुखात् गलित्वा पतेत्!”

इतः वाराणस्याः महिषी खेमा दिव्यं स्वप्नम् अपश्यत्, यत्र स्वर्णमृगः रजतशृङ्गः राजसिंहासने उपविश्य मधुरं धर्मम् उपदिशति स्म। प्रबलया तृष्णया जागृता सा राजानं न्यवेदयत् यत्, यदि सा तं स्वर्णमृगं न सम्प्राप्नुयात्, तर्हि शोकेन प्राणान् त्यक्ष्यति। राजा ब्रह्मदत्तः स्वमहिष्यां गाढम् अनुरक्तः आसीत्; सः राजदूतैः घोषणाम् अकारयत्: यः राजानं स्वर्णमृगस्य समीपं नेष्यति, तस्मै स्वर्णमञ्जूषायां सहस्रं मुद्राणां कोशः, तं वहन् अलङ्कृतः गजः अथवा ततोऽपि श्रेष्ठः गजः, तथा स्वर्णपट्टिकायाम् उत्कीर्णश्लोकानुसारं सुन्दर्यः स्त्रियः उत्तमः ग्रामश्च दीयेरन्।

महाधनकः नगरस्य मलिनां वसतिं प्रत्यागत्य राजदूतस्य घोषणां श्रुतवान्। लोभविषेण तस्य कृतज्ञतायाः सर्वा स्मृतिः लुप्ता। सः राजप्रासादं धावित्वा उच्चैः अवदत्: “महाराज! अहं तं निश्चितं कुञ्जं जानामि, यत्र स्वर्णमृगः विश्राम्यति! मह्यं ग्रामं ददातु, अहं तं भवतः हस्तयोः समर्पयिष्यामि!”

राजा रथम् आरुह्य धनुर्धरसेनया सह गहनम् अरण्यं प्रविष्टवान्, विश्वासघातिना मार्गे नीयमानः। सैनिकाः भारिभिः जालैः कमलवनं परिवेष्ट्य तुमुलं युद्धघोषं चक्रुः। तस्य शब्दं श्रुत्वा बोधिसत्त्वः परिवेष्टनं दृष्ट्वा चिन्तितवान्: “यदि अहम् अन्धं धावामि, तर्हि तेषां बाणाः बहून् हनिष्यन्ति। अहं राजानं साक्षात् सम्मुखं गमिष्यामि, यतः सत्यं हि अजेयं कवचम् अस्ति।” सुवर्णवर्णान् नलान् विभज्य मृगः राजोचितया गरिम्णा अग्रे अगच्छत्। धनुर्धराः विस्मयेन भक्त्या च स्वधनूंषि अवनमयन्। राजरथस्य समीपम् आगत्य बोधिसत्त्वः कांस्यघण्टावत् मधुरया वाचा अवदत्: “हे नरेन्द्र! अस्मिन् अगम्ये वने मम गुप्तं निवासं कः तुभ्यम् अकथयत्?”

राजा रथपार्श्वे कम्पमानं महाधनकं प्रति स्वं सुवर्णचापं निर्दिश्य अवदत्: “एषः पुरुषः अस्मान् मार्गम् अदर्शयत्!”

बोधिसत्त्वः तस्य कृतघ्नस्य प्रति स्वैः उज्ज्वलैः नेत्रैः दृष्टवान्, मनुष्यकृतघ्नतायाः दुःखान्तविषये च अमरान् त्रयोदश श्लोकान् उक्तवान्: “हा मनुष्याणां हृदयम्! जले प्लवमानस्य कृतघ्नस्य काष्ठस्य उद्धारः अपि श्रेयः, विश्वासघातिनः मनुष्यस्य उद्धारात्। गङ्गायाः गभीरात् शीतमृत्युना कण्ठे गृहीतं तं मया पृष्ठे आरोपितम्। सः शाश्वतीं निष्ठां शपथपूर्वकम् अङ्गीकृतवान्, तथापि मुष्टिमात्रस्य पीतमृदः कृते स्वत्रातुः जीवितं विक्रीणाति!”

एतानि वचनानि श्रुत्वा राजा ब्रह्मदत्तः प्रज्वलितेन रोषेण आविष्टः अभवत्। धनुर्ज्यायां बाणं योजयित्वा सः महाधनकस्य हृदयं लक्ष्यीकृत्य अवदत्: “विश्वासघातिन्! यं ग्रामं त्वम् उपकारकस्य रक्तेन क्रीतवान्, तस्य भोगः तव न भविष्यति! अधुना एव त्वं मरिष्यसि!”

तत्क्षणम् एव बोधिसत्त्वः प्रधावन् कम्पमानं तम् अधमं स्वशरीरेण आच्छाद्य अवदत्: “न, महाराज! एनं मा हन्तु। सज्जनाः अपकारस्य प्रतिकारं हिंसया न कुर्वन्ति। एनं क्षमस्व, येन यं ग्रामम् अभिलषति सः तस्य लाभं प्राप्नुयात्, यतः हिंसया द्वेषः न शाम्यति।” राजा ब्रह्मदत्तः तस्य अलौकिकां क्षान्तिम् अवलोक्य सविस्मयं रुदन् धनुः अपातयत्, मृगस्य पुरतः जानुभ्यां पतित्वा तं राजोचितायां शिबिकायां वाराणसीं नीतवान्। तत्र राजप्रासादे रत्नखचिते सिंहासने उपविश्य स्वर्णमृगः राजानं महिषीं पौरजनांश्च सर्वभूतेषु अहिंसायाः (ahiṁsā) मार्गम् उपदिशति स्म। राजा सम्पूर्णे राज्ये चतुष्पदानां पक्षिणां मत्स्यानां च अभयम् (abhaya) सार्वभौमं घोषितवान्, येन पीढीः यावत् शान्तियुगं स्थिरम् अभवत्।

कथायाः अन्ते बुद्धः वेणुवने भिक्षुभ्यः तस्य जन्मनः परिचयं दत्तवान्: कृतघ्नः ऋणी महाधनकः तस्मिन् पूर्वजन्मनि देवदत्तः आसीत्, महिषी खेमा भिक्षुणी खेमा अभवत्, राजा ब्रह्मदत्तः आनन्दस्थविरः आसीत्, विश्वासघातिनं क्षममाणः स्वर्णमृगः च स्वयं बुद्धस्य पूर्वजन्म आसीत्।