सरभमृगजातकम्

भगवान् बुद्धः जेतवने विहरन् पालित्रिपिटकस्य त्र्यशीत्यधिकचतुश्शततमम् (४८३) इदं जातकम् अभाषत, स्थविरस्य सारिपुत्रस्य तद्विशेषकौशलं प्रशंसन् यत् संक्षिप्तं विषयं पूर्णां विस्तृतां च व्याख्यां प्रसारयितुं शक्नोति। एकं सङ्क्षिप्तं वचनं कथं सम्पूर्णम् उपदेशं प्रसारयेत् इति दर्शयितुं शास्ता तादृशं जन्म कथितवान् यत्र नृपस्य स्वयं उक्ताः संक्षिप्ताः गाथाः, प्रत्यूषे एकाकिना गीताः, प्रज्ञावतः श्रोतुः तत्पृष्ठस्थां सम्पूर्णां गूढकथां पुनर्निर्मातुं पर्याप्ताः आसन्।

वाराणस्यां ब्रह्मदत्ते राज्यं कुर्वति सति बोधिसत्त्वः वनस्य उत्तमः शरभमृगः अभवत्। तत्कालीनः नृपः बले कौशले च मनुष्येषु स्वतुल्यो नास्तीति मन्यमानः आसक्तः मृगयुः आसीत्। एकदा सः स्वामात्यान् वनस्थान् मृगान् स्वसमीपं प्रेरयितुम् आज्ञापयत्, यः कश्चित् लक्ष्यं पलायितुं ददाति स दण्डनीयः इति च अवदत्।

यदा बोधिसत्त्वः मृगः गुल्मेभ्यः निर्गम्य प्रतीक्षमाणं नृपं प्रति प्रेरितः, तदा सः स्वाभाविकेन चापल्येन परिवर्तते, नमति, परिवर्तते च, यतः धनुर्ज्या प्रत्येकं नादयति तस्मिन् क्षणे सः विचलति; अतः सर्वे बाणाः लक्ष्यम् अतिपतन्ति। अमात्याः नृपस्य पुनः पुनः विफलतां दृष्ट्वा हसितुं न शक्नुवन्ति। जनसमक्षं परिहासेन आहतः नृपः परिधानं सुदृढं बध्नाति, खड्गं गृह्णाति, एकाकी पादचारेण मृगं सरोषं अनुधावति, वनस्य गहने त्रीणि योजनानि यावत् अनुसरति।

बोधिसत्त्वः वनं सुपरिचितः सन् अग्रे षष्टिहस्तगभीरं त्रिंशद्धस्तप्रमाणजलयुक्तं महान्तं गर्तं ज्ञातवान्, अन्तिमे क्षणे च तस्मात् विचलित्वा तस्य तटं परितः सुरक्षितं गतवान्। परन्तु नृपः पलायमानम् एव मृगं चिन्तयन्, स्वपुरतः भूमिम् अपश्यन्, सरलं धावित्वा गूढे गर्ते पतितः, गभीरे जले स्वरक्षणाय आश्रयं विना विक्षिप्तः अभवत्।

गर्ते नृपस्य आक्रन्दं श्रुत्वा बोधिसत्त्वः अननुधावित एव पलायनस्य अवसरं न गृहीतवान्। यद्यपि एषः पुरुषः क्षणपूर्वम् एव तं मृगयते स्म, मृगस्य हृदये द्वेषः नोदपद्यत। अपितु निमज्जनभयेन सत्त्वे करुणया प्रेरितः सः गर्ततटं गत्वा, तटशिलासु दृढं स्थित्वा, नीचैः नमित्वा, जले सङ्घर्षमाणं नृपम् उद्धृत्य स्थिरे भूतले सुरक्षितं स्थापितवान्।

यदा नृपः श्वासं धैर्यं च पुनः प्राप्तवान्, तदा बोधिसत्त्वः केवलं वनं न प्रत्यगच्छत्। सः मृदुना अधिकारेण नृपेण सह उक्तवान्, तं पञ्चशीलेषु प्रतिष्ठापितवान्, ये मौलिकाः सदाचारगुणाः सर्वैः पालनीयाः, नृपैः सामान्यजनैः च। कृतज्ञः नम्रश्च नृपः स्वजीवनरक्षकाय मृगाय स्वराज्यं विभक्तुं प्रस्तावितवान्।

बोधिसत्त्वः सः प्रस्तावः विलम्बं विना निराकृतवान्। सः अवदत् यत् सः वनस्थपशूनां मध्ये एकः एव अस्ति, स्वकीयराज्यस्य आकाङ्क्षा तस्य नास्ति। सः नृपं याचितवान् यत्, यदि नृपः तयोः मध्ये यद् जातं तत् महत्त्वं ददाति, तर्हि येन शीलानि उपदिष्टानि तानि निष्ठया पालयेत्, स्वप्रजाभ्योऽपि तानि पालयितुं शिक्षयेत् इति। एतां याचनां कृत्वा मृगः शान्तः स्ववनगृहं प्रत्यगच्छत्।

यद् जातं तेन विचलितः नृपः स्वनगरं प्रत्यागत्य स्वप्रजाः पञ्चशीलानि पालयेयुः इति उद्घोषितवान्। परन्तु गर्तस्य रक्षणस्य च कथां कस्मैचिदपि न अकथयत्। प्रत्येकं प्रत्यूषे स्वस्मृतिभिः एकाकी सन् सः श्रमस्य, कष्टस्य, निरुत्साहरहितानां जनानां प्राप्यमाणानाम् अप्रत्याशितफलानां च विषये शान्तानि चिन्तनानि षड् गाथाः स्वयमेव उक्तवान्। तस्य राजपुरोहितः दिने दिने एताः गाथाः श्रुत्वा, तासां सावधानतया चितानां पदानां सहायेन, नृपस्य जीवनं रक्षितवतः मृगस्य सम्पूर्णां गूढकथां योजितवान्, यद्यपि नृपः तां कदापि मुखेन न उक्तवान्।

कियत्कालानन्तरं नृपः स्वोद्याने पुनः तमेव मृगं दृष्टवान्, क्षणमात्रं स्वऋणं विस्मृत्य धनुः उद्यतवान्। तत्क्षणमेव देवाधिपतिः शक्रः हस्तक्षेपं कृतवान्, प्रथमं पुरोहितस्य शरीरेण सम्भाषितवान्, ततः स्वदिव्यरूपेण प्रादुर्भूतः नृपं प्रलोभितवान् यत् यदि सः स्वोपकारकं हन्यात् तर्हि देवानां राजा भविष्यति; कृतज्ञतया मृगं यदि रक्षेत् तर्हि तस्य समग्रकुलाय मरणं विनाशश्च भविष्यति इति भीषितवान्। प्रलोभनेन भयेन वा अचलः नृपः अवदत् यत् तत्पश्चात् यत्किमपि पुरस्कारः दण्डः वा आगच्छतु, यः तं गर्तात् उद्धृतवान्, तस्मिन् कदापि हस्तं न उत्थापयिष्यति।

कथायाः समापने बुद्धः तस्यां कथायां स्थितान् जनान् स्वपरिवेषस्थैः जनैः सह अभिज्ञातवान्: आनन्दः गर्ते पतितः रक्षितः नृपः आसीत्, सारिपुत्रः अल्पश्रुतगाथाभ्यः सम्पूर्णां कथां अनुमितवान् प्रज्ञावान् पुरोहितः आसीत्, स्वयं बुद्धः तु स्वमृगयुं क्षमित्वा तं जलात् उद्धृतवान् उत्तमः शरभमृगः आसीत्।

इदं त्र्यशीत्यधिकचतुश्शततमं जातकं केवलं कृतज्ञस्य नृपस्य दयालोः मृगस्य च कथा नास्ति; एतत् सारिपुत्रस्य दुर्लभगुणं प्रदर्शयितुं बुद्धेन इच्छितं प्रदर्शनम् एव अस्ति। यथा पुरोहितः एकान्ते उच्चारितैः षड्भिः संक्षिप्तैः गाथाभिः गर्तस्य रक्षणस्य शीलानां च सम्पूर्णम् अन्तर्हितम् इतिहासं प्रकाशितवान्, तथैव सारिपुत्रः अपि धर्मस्य संक्षिप्ततमं वचनं गृहीत्वा, श्रोतुम् इष्टेभ्यः तस्य सम्पूर्णम् अर्थं विवृतवान्। यः मृगं मृगयति तस्मिन् मृगस्य करुणा, देवानाम् अग्रे अपि स्वोद्धारकं प्रति अविश्वासम् अकृत्वा नृपस्य निष्ठा च कृतज्ञतायाः मैत्र्याः च स्थायी शिक्षाः सन्ति। परन्तु यस्मिन् आधारे बुद्धः इमां कथां स्थापितवान्, सः सदा गभीरस्य प्रज्ञोपदेशस्य दिशि निर्दिशति, यत् एकस्मिन् एव वचने सम्पूर्णम् उपदेशं पठितुं शक्यते।