भद्रशालजातकम्

जेतवने भगवान् बुद्धः त्रिवारं स्वमातृपक्षस्य ज्ञातीन् प्रति सेनया प्रयाणं कुर्वतः राजकुमारस्य मार्गे शान्तं प्रादुर्भवितुं प्रायतत, एतदाशया यत् तस्य एव उपस्थितिः विषयं निवर्तयेत्। स जानाति स्म यत् आगामिनः घटनायाः पृष्ठतः पुरातनः कर्मणः ऋणम् अस्ति, यत् केवलेच्छया न अपाकर्तुं शक्यते। यदा भगवान् चतुर्थवारं न प्रादुरभवत्, तदा स भिक्षुभ्यः अतिपुरातनस्य जन्मनः कथाम् अकथयत्। सा कथा तादृशस्य त्यागस्य आसीत्, यः क्रोधं मृदुं कर्तुं शक्नोति, यद्यपि क्रोधः यत् सर्वं विधातुम् उद्यतः, तत् सर्वं निवारयितुं न शक्नोति।

तस्मिन् पुराकाले वाराणस्यां ब्रह्मदत्तो राजा एकस्तम्भप्रासादं निर्मातुम् इच्छति स्म, यः बहुस्तम्भाधृतेभ्यः सर्वेभ्यः भवनेभ्यः अधिकं भव्यः स्यात्। स स्वकीयान् स्थपतीन् समग्रे राज्ये प्रेषयामास, यत् एतादृशस्य एकस्य वृक्षस्य अन्वेषणं कुर्युः। किन्तु यावन्तः महावृक्षाः ते प्राप्तवन्तः, ते पर्वतानां गभीरेषु प्रदेशेषु उत्पन्नाः आसन्, यत्र कोऽपि शकटः गन्तुं न शक्नोति स्म।

समीपे पुनरन्वेषणे स्थपतयः स्वराज्ञः एव उद्याने समाधानं प्राप्नुवन्। षष्टिसहस्रवर्षाणि यावत् पवित्रः अस्पृष्टश्च तिष्ठन् विशालः शालवृक्षः आसीत्, यं ग्रामजनाः नगरजनाः ब्रह्मदत्तात् पूर्वं शासितवन्तः सर्वे राजानश्च पूजितवन्तः। तत्र शक्तिमान् वृक्षदेवः निवसति स्म। तस्य परितः च अगण्याः तरुणाः वृक्षाः तस्य विशालायां छायायां संवर्धिताः, प्रत्येकं च स्वकीयैः बन्धुदेवैः अधिष्ठिताः। बोधिसत्त्वः अस्य महावृक्षस्य देवरूपेण जातः, तस्य छायायां वर्धमानानां सर्वेषां लघुजीवानाम् अधिपतिः।

स्थपतयः कस्यापि महावृक्षस्य छेदनात् पूर्वं रूढाचाराः सम्पादितवन्तः, सप्तसु दिनेषु कुठाराः पतिष्यन्ति इति उद्घोषयन्तश्च, तत्र निवसन्तः प्राणिनः सुरक्षितं अन्यत्र गच्छेयुः इति। शालवृक्षस्य देवः इदं तत्क्षणमेव अवगतवान्, न केवलं स्वस्य कृते, अपि तु तस्य स्कन्धपरितः सन्निहिताः प्रत्येकं तरुणाः पादपाः अपि, येषु कोऽपि तस्य पतनस्य पीडनभारात् उद्धर्तुं न शक्नोति।

तस्यां रात्रौ देवः दिव्यरूपेण राज्ञः स्वशय्यायाः पार्श्वे प्रादुरभवत्, स्थितः रुदन् च। चकितः राजा पृष्टवान् यत् अस्मिन् शोके कः समागतः इति। देवः प्रत्युवाच यत् सः स एव वृक्षः अस्ति, यं राजपुरुषाः छेत्तुम् इच्छन्ति, षष्टिसहस्रवर्षैः पूजितः, कदापि कस्मिंश्चिदपि शासके हानिम् अप्राप्तः इति। वृक्षस्य दीर्घेतिहासेन चालितः राजा ततः परं तं रक्षितुं प्रस्तावं कृतवान्, तस्य काष्ठं केवलं यम् एकस्तम्भं सः इष्टवान् तस्य रूपेण उपयोक्तुम्, अखण्डरूपेण च संरक्षितुम्, न तु सामान्यकाष्ठार्थं खण्डशः विभज्य।

देवः तां दयां न स्वीकृतवान्, यतः एकस्तम्भभावोऽपि तस्य समग्रस्य पतनं सूचयति, तत्पथे स्थितान् सर्वान् तरुणान् पादपान् चूर्णयन्। अतः सः राज्ञः समीपे अधिकं निष्ठुरमिव प्रतीयमानं याचितवान्: एकेन प्रहारेण न, अपि तु शाखाशः छेदनम्, प्रथमं शिखरस्य, ततः स्कन्धस्य, अन्ते च मूलानाम्।

राजा नावगतवान् यत् कोऽपि प्राणी क्षिप्रमरणं त्यक्त्वा मन्दं अधिकवेदनायुक्तं मरणं कुतः वृणोति, अतः स्पष्टम् अवदत्। देवः प्रत्यवदत् यत् तस्य बन्धवः, तस्य छायायाम् आश्रिताः असङ्ख्याः तरुणाः पादपाः, यदि तस्य पतनं मन्दं तादृशैः खण्डैः भवेत्, यैः ते रक्षिताः भवेयुः, तर्हि ते समृद्धाः भवेयुः। यदि सः समग्रः एकदा एव पतेत्, तर्हि ते चूर्णिताः भवेयुः इति। अतः सः स्वयमेव दीर्घतरं दुःखं वोढुम् इच्छति, येन तस्य परितः सन्निहिताः जीवाः किमपि दुःखं न अनुभवेयुः।

एतत् श्रुत्वा ब्रह्मदत्तः स्वकीयां योजनां सर्वथा परित्यक्तवान्। स देवम् अवदत् यत् स्वबन्धुषु एतादृशी भक्तिः एकस्य वृक्षस्य रक्षणात् अधिका योग्या अस्ति। स तं कुठारभयात् सर्वथा विमोचितं कृतवान्, प्रतिज्ञां च कृतवान् यत् तदनन्तरं कोऽपि शासकः शालवनं पुनः न पीडयिष्यति। स तां महत्त्वाकाङ्क्षां प्रति पराङ्मुखोऽभवत् यया सर्वम् इदं प्रारब्धम्, उदारतायाः सर्वजीवेषु च करुणायाः स्मरणीयं शासनं प्रति प्रवृत्तः, कालान्तरे च तेन पुण्येन स्वर्गं प्राप्तवान्।

बुद्धः स्वभिक्षूणां कृते कथायां पात्राणां नामनिर्देशेन कथां समापयत्। आनन्दः तस्मिन् युगे राजा आसीत्, तस्य सम्मुखे समुपस्थिताः भिक्षवः तरुणपादपेषु स्थिताः वृक्षदेवाः आसन्, बुद्धः स्वयं भद्रशालः, महति शालवृक्षे निवसतां देवानां राजा आसीत् इति। एषा कथा पालित्रिपिटके जातकसंख्यया ४६५ इति अभिलिखिता, यदा च बुद्धस्य स्वजनाः एतादृशेन सङ्कटेन सम्मुखीभूताः आसन्, यस्य निवारणं तस्य उपस्थितिः केवलं विलम्बयितुं शक्नोति स्म, न तु कदापि विनाशयितुम्।