बिडालकौशिकजातकम्

भगवान् बुद्धः जेतवने निवसन् खुद्दकनिकायस्य जातकसंग्रहे पञ्चाशदधिकचतुःशततमं (४५०) जातकम् अकथयत्, एकं भिक्षुं प्रति यः भक्तः आनन्दितश्च दानदाता अभवत्। भिक्षवः अवदन् यत् एषः भ्राता पूर्वस्मात् अश्रद्धालुतः कृपणतायाश्च स्वभावात् कियत् सम्यक् परिवर्तितः अस्ति। बुद्धः अवदत् यत् तस्य परिवर्तनं अतीव पुरातनस्य परिवर्तनस्य प्रतिध्वनिः अस्ति, यदा दानशीलानां पूर्वजानां समग्रा वंशावली एकस्य कृतघ्नस्य वंशजस्य कारणेन लगभग विनष्टा अभवत्।

पुरा वाराणस्यां अतीव धनिकः श्रेष्ठी अभवत्, यः दानेन प्रसन्नः आसीत्, यात्रिकाणां निर्धनानां च कृते भव्यं दानगृहं निर्मितवान्। मृत्योरनन्तरं तस्य पुण्यं तं देवराजः शक्रत्वेन पुनर्जन्मना नीतवत्। तस्य पुत्रः कुलस्य दानशीलताम् इतीव निष्ठया अनुवर्तितवान् यत् सः चन्द्रदेवत्वेन पुनर्जातः। तदनन्तरा पीढ़ी सूर्यदेवं जनितवती, ततः परः मातलिः शक्रस्य सारथिः अभवत्; अपरः वंशजः पञ्चशिखः नाम दिव्यगायकः अभवत्। लगातार पञ्च पीढ्यः मृत्योः परमपि कुलस्य दानपरम्परां जीवितवत्यः। किन्तु षष्ठः उत्तराधिकारी, बिळारिकोसीयनामा श्रेष्ठी, इमां परम्परां सर्वथा भङ्गितवान्: सः धनं सञ्चितवान्, भिक्षुकान् तिरस्कृतवान्, एकमपि तण्डुलकणं दातुं न सम्मतवान्।

एकदा राज्ञः समीपात् लौटन् बिळारिकोसीयः स्वभवनस्य सप्तमस्य द्वारगोपुरस्य अधः स्थितः। तत्र शक्रः भ्रमणशीलब्राह्मणस्य रूपं धृत्वा प्रकटितः, भोजनं अयाचत। बिळारिकोसीयः प्रथमं निषेधं कृतवान्, किन्तु यदा शक्रः दानस्य स्थायिनः फलविषये गाथाः पठितवान्, तदा कृपणः अनिच्छया तं द्वारेण अन्तः गन्तुम् अनुमतवान्।

शक्रस्य अन्तः प्रवेशात् अनन्तरं तत्क्षणमेव द्वितीयः ब्राह्मणः प्रकटितः: चन्द्रः, यः गाथायां सावधानं कृतवान् यत् कृपणाः क्षुधा-पिपासायाम् पुनर्जायन्ते। बिळारिकोसीयः तम् अपि अन्तः प्रवेशितवान्। तृतीयः आगन्तुकः सूर्यः अवदत् यत् दुष्टाः अधोलोकान् यान्ति, सदाचारिणश्च स्वर्गं आरोहन्ति; सः अपि प्रवेशं प्राप्तवान्। चतुर्थः मातलिः उपदिष्टवान् यत् प्रेमपूर्वकं हृदयेन दत्तं लघुदानम् अपि प्रेमरहितं प्रभूतधनात् श्रेष्ठम्; बिळारिकोसीयः पुनः अवनतः। अन्ततः पञ्चशिखः आगतः, यः शिक्षितवान् यत् धर्मेण दत्तं दानं केवलप्रदर्शनार्थं दत्तात् किमपि दानात् उत्कृष्टम्। अनिच्छया सर्वे पञ्च अतिथयः अधुना अन्तरङ्गे प्राङ्गणे एकत्र स्थिताः।

अनिष्टातिथिभ्यः यथाशीघ्रम् न्यूनतमव्ययेन मुक्तिं प्राप्तुम् दृढनिश्चयी बिळारिकोसीयः प्रथमं अत्वचितं तण्डुलं, ततः त्वक्-विहीनं सामान्यं तण्डुलं, अन्ततः पशूनां कृते निर्मितं साधारणं आहारं दत्तवान्। पञ्च दिव्यागन्तुकाः एतेन दीनेन भोजनेन कासन्तः इव नाटितवन्तः, गृहजनानां समक्षं गम्भीरतया रुग्णा इव पतिताः।

साक्षिणां समक्षं एतादृश्या अपकीर्त्या भीतः बिळारिकोसीयः शीघ्रं उत्तमं तण्डुलं पाचयितुं आदिशत्, प्रतिवेशिनः च आह्वयत् यत् ते तस्य संशोधनं पश्येयुः। किन्तु यदा पञ्च 'ब्राह्मणाः' जागृताः, तदा ते एकत्रितस्य जनसमूहस्य पुरतः उत्थाय खुलेआम प्रकटितवन्तः यत् सः प्रथमं तान् कियत् निकृष्टतया भोजनं दातुं प्रयतितवान्, तस्य पाखण्डं सर्वेषां दृष्टौ स्पष्टं कृत्वा।

ततः शक्रः स्वं छद्मवेषं त्यक्त्वा स्वं यथार्थपरिचयं घोषितवान्: सः एव स यस्य पूर्वजस्य दानेन प्रथमं कुलम् एतादृशीं समृद्धिं प्राप्तवत्, अधुना देवराजत्वेन पुनर्जातः। सः बिळारिकोसीयं स्मारितवान् यत् अन्ये चत्वारः अपि तस्य वंशस्य पूर्वजाः आसन्, यान् एषैव दानशक्त्या उन्नीतम्, यां बिळारिकोसीयः एकाकी त्यक्तवान्। शक्रस्य वचनसमये सर्वे पञ्च तेजसा ज्वलन्तः आकाशे उत्थिताः, तेषां प्रभा एतावती यत् अधः नगरं प्रज्वलितम् इव प्रतीयते स्म, तथा च सः चेतयति स्म यत् निरन्तरा कृपणता नरकेषु पुनर्जन्मायैव नयति।

मूलतः विचलितः बिळारिकोसीयः शक्रस्य समक्षं स्वपरिवारस्य च समक्षं प्रतिज्ञां कृतवान् यत् सः कदापि किमपि—एकं जलपात्रमपि—अन्येन सह विभज्य विना न खादिष्यति, न पास्यति। स्वशेषजीवने सः एतां प्रतिज्ञां निष्ठया पालितवान्, कुलस्य दीर्घकालीनां दानपरम्परां पुनः स्थापयन्, मृत्योरनन्तरं च त्रयस्त्रिंशत्-स्वर्गे पुनर्जन्म प्राप्तवान्।

कथायां समाप्तायां बुद्धः भिक्षुसङ्घाय पात्राणां परिचयं दत्तवान्: तस्मिन् जन्मनि सुधारितः बिळारिकोसीयः स एव भिक्षुः आसीत् यस्य दानभक्तिः अधुना प्रशंस्यते; सारिपुत्तः चन्द्रः आसीत्; मौद्गल्यायनः सूर्यः आसीत्; काश्यपः मातलिः आसीत्; आनन्दः पञ्चशिखः आसीत्; स्वयं बुद्धः देवराजः शक्रः आसीत्, यः स्वस्य भटकितस्य वंशजस्य कृपणतायाः विनाशात् रक्षितुं पुनरागतः।

बिळारिकोसीयजातकं दानपारमितायाः विषये जीवन्तं प्रामाणिकं शिक्षणं वर्तते, तथा च दर्शयति यत् कुलस्य सञ्चितं पुण्यं एकस्य उत्तराधिकारिणः कृपणतया कथं विनश्यति, तथापि दण्डेन न, अपि तु धैर्यपूर्णेन उपदेशेन पुनः प्राप्यते। शक्रस्य पञ्चविध-उपायः, सरलयाचनातः पूर्णप्रकाशनं प्रति मन्दं गच्छन्, गुरोः करुणां आकस्मिकतिरस्कारात् न, अपि तु सावधानेषु चरणेषु कार्यं कुर्वतीं दर्शयति, यदा कृपणस्य सार्वजनिका लज्जा एव तस्य पुनरुद्धारस्य निर्णायकं वळणं भवति। एषा कथा जेतवनसंघाय उक्ता, यतः तया लघुरूपेण एव तादृशः प्रतिरूपः प्रदर्शितः: एकः अश्रद्धालुः भिक्षुः, धैर्येण उपदिष्टः, पञ्च दिव्यागन्तुकानाम् इव समर्पितः दाता अपि भवितुं शक्नोति।