कुसनाळिजातकम्

अनाथपिण्डिकः (बुद्धस्य प्रधानगृहस्थदातॄणां मध्ये एकः) स्वबाल्यसखायं प्रति निष्ठां स्थिरं धृतवान्, यद्यपि स्वपरिवारस्य निरन्तरदबावः तं त्यक्तुं प्रेरयति स्म; सः पुरुषः ‘कालकर्णी’ — “अधमः” — इति उपनाम्ना प्रसिद्धः, न तु अनाथपिण्डिकस्य धनं न च तस्य जन्मसामान्यता तेन सह तुल्या आसीत्। यदा अनाथपिण्डिकः वाणिज्यार्थं गतवान्, तदा एव एषः सखा तस्य गृहं रक्षितवान् तथा च केवलं त्वरितबुद्ध्या चोराणां गणं पराजितवान्, येन तस्य धनिकपरिचितैः अवमूल्यितस्य मूल्यं प्रमाणितम्। बुद्धः तस्मिन् क्षणे शिक्षितवान् यत् सत्यः सखा कदापि वस्तुतः हीनः न भवति, तथा च तस्य शिक्षायाः मूलं कियत् पुरातनम् इति प्रदर्शयितुं पुरातनीं कथां कथितवान्।

पूर्वयुगे वाराणस्याः राजस्य स्वोद्याने, राजासनस्य समीपे, मुक्खकनामकः महान् वृक्षः अवर्धत, यस्मिन् रुचानाम्नी वृक्षदेवता निवसति स्म, या पूर्वं देवानां मध्ये महान् राजा आसीत्। तस्य एव वृक्षस्य मूले सरलस्य कुशतृणगुच्छस्य मध्ये अधिकं नम्रः आत्मा, स्वयं बोधिसत्त्वः, निवसति स्म; रुचा स्पष्टेन स्थितिभेदेऽपि तं सत्यं सखायम् इव आचरति स्म।

यदा राजप्रासादस्य मध्यस्तम्भः दुर्बलः अभवत्, तदा राजकीयाः तक्षाः तत् प्रतिस्थापयितुं समग्रे राज्ये एकं दृढं सरलं च काण्डं अन्विष्टवन्तः; मुक्खकात् उत्तमं किमपि न प्राप्तवन्तः। ते तं वृक्षं दानेन चिह्नितवन्तः, परदिने तं छेत्तुं पुनरागमनं घोषितवन्तः।

संवादेन रुचा तीव्रं रुरोद, तस्याः परितः समागताः अन्ये वनदेवताः, यद्यपि तेषां स्थितिः लघुतृणदेवतायाः अपेक्षया महत्तरा आसीत्, सहानुभूतिं विना किमपि दातुं न शक्तवन्तः। कुठारार्थं चिह्नितं वृक्षं राजस्य तक्षेभ्यः विमोचयितुं तेषां कस्यापि उपायः नासीत्।

तस्याः निराशां दृष्ट्वा तृणदेवता अग्रे आगत्य तस्याः शोकं मा कुर्वित्युक्त्वा, स्वल्पया चतुरतया तस्याः महत्तरसखीभिः अक्षमं कर्म सेत्स्यति इति प्रतिज्ञां कृतवान्। अन्ये वनदेवाः एतेन लघुजीवेन यत् अक्षमं ते स्वयं न साधितवन्तः तत् साधयितुं शक्यते इति कल्पनायाम् उपहसन्ति स्म।

प्रभाते पूर्वं बोधिसत्त्वः कृकलासरूपं धृत्वा मुक्खकस्य मूलानि शाखाश्च सञ्चरन्, छिद्राणि कृत्वा काष्ठं सर्वत्र जीर्णं क्षीणं च इव दर्शितवान्। यदा तक्षाः आगत्य काण्डं प्रहरन्ति स्म, तदा तत् गर्तसदृशं निनादति स्म; तेषां प्रधानः घोषितवान् यत् वृक्षः वास्तविकं भारं वोढुं अयोग्यः, मासैः एव पतितव्यः स्तम्भः इति उपहासेन निर्गतवान्।

कर्मिषु गतेषु रुचा तस्य तृणदेवतायाः पुरतः नम्रतया प्रणमति स्म, यं सा वर्षाणि यावत् लघुत्वात् अवगणितवती आसीत्। सा अङ्गीकृतवती यत् तस्मिन् दिने समागताः महान्तः सखायः सर्वे निष्प्रभावाः आसन्, यदा तु एषः लघुः सहचरः, यं सर्वे उपेक्षितवन्तः, तस्याः गृहं समूलं रक्षितवान्।

उपदेशं समाप्य बुद्धः आनन्दं रुचा वनदेवतारूपेण अभिहितवान्, स्वयं च तं परित्रातुं यः नीचः तृणदेवः आसीत् इति प्रकटितवान्। एकनिपातस्य क्रमाङ्कः 121 इत्यस्य जातकस्य कथनम् एतेन स्वरूपेण लिखितम्, यत् प्रदर्शयितुं दत्तम् यत् मित्रस्य यथार्थं मूल्यं तस्य स्थितेः महत्त्वेन न परिमीयते।

यदा कर्मिणः रुचायाः वृक्षं चिह्नितवन्तः तस्मिन् दिने तस्याः परितः समागताः अन्ये वनदेवाः तस्याः शोकं प्रति उदासीनाः न आसन्; ते केवलं सहानुभूतिं विना अन्यत् किमपि दातुं न शक्ताः आसन्, यतः तेषां स्वाभाविकगरिम्णः अतिरिक्तं कस्यापि कौशलस्य अपेक्षा कदापि न आसीत्। तेषां असहायता चरित्रदोषः न, अपि तु अनुभवस्य न्यूनता आसीत्, यतः स्वोपस्थित्या एव आदरं आज्ञापयितुं अभ्यस्ताः जीवाः विनम्रजीवनेन बाध्यमानं लघु व्यावहारिकं चातुर्यं विरलं विकसयन्ति। जातकं तान् न दोषयति; केवलं तेषां स्थितिः अस्मिन् एव क्षणे किं दातुं न शक्नोति इति दर्शयति।

तृणदेवता कदापि कर्मिभिः साक्षात् न सम्भाषितवान्, न च राज्ञः समक्षं रुचायाः पक्षे वृक्षस्य मूल्यं तर्कितवान्; तस्य लघुस्थितिः तादृशः प्रयत्नः सफलः भवितुं असम्भाव्यम् आसीत्। तस्य स्थाने सः तत् एव तथ्यं परिवर्तयितुं चितवान् यत् कर्मिणां वस्तुतः चिन्ता आसीत् — काष्ठस्य सुदृढता — तथा च तस्य लघुप्रमाणेन निर्मितं छद्मवेषं प्रयुक्तवान्, यस्य कस्यचिदपि अधिकारः नासीत्। तस्य उपायः तस्मात् एव सफलः अभवत् यत् तत्र कस्यापि सत्तावतः कस्यचित् तृणदेवस्य वचनं श्रोतुं आवश्यकता नासीत्।

जातकं अनाथपिण्डिकस्य परिवारेण कालकर्णीविषये उत्थापितं सन्देहं पूर्वमेव प्रत्युत्तरयति: यत् धनरहितः पदरहितः च सखा कथं अपि तस्य समानमूल्यः भवेत्, यः उभयं प्राप्तवान्। रुचायाः समूहस्थाः महन्तः सर्वे महत्त्वस्य चिह्नानि धारयन्ति स्म, परन्तु यस्मिन् एकस्मिन् घण्टे तत् यथार्थं प्रयोजनम् आसीत्, तत्र उपयोगिनः किमपि न दत्तवन्तः; यः सर्वैः उपेक्षितः सहचरः आसीत्, स एव एकः कर्तुं समर्थः अभवत्।