महाकपिजातकम्

जेतवने भिक्षवः देवदत्तस्य विषये चर्चां कुर्वन्ति स्म; सः भिक्षुः ईर्ष्यावशात् बुद्धस्य अनिष्टं पुनः पुनः चिकीर्षति स्म, तेन सः एकदा बुद्धाय पाषाणं प्रक्षिप्तवान्। बुद्धः अवदत् यत् इदं प्रथमं न आसीत्; स एव जनः अतीते अतिप्राचीने जन्मनि अपि तस्मै पाषाणं प्रक्षिप्तवान्, ततः सः सम्पूर्णां तां प्राचीनां कथाम् आख्यत्।

तस्मिन् पुराणे युगे काशीदेशीयः एकः ब्राह्मणकृषकः नष्टान् गोवृषान् अन्वेष्टुं वनं प्रविष्टः, सप्तदिनानि अभोजनः भ्रमन्। एकस्य फलवृक्षस्य शाखां पर्वतपार्श्वात् उपरि प्रसृतां दृष्ट्वा सः भक्षणाय तत्र आरुह्य पतितः, षष्टिहस्तप्रमाणं (प्रायः नवपादपरिमितम्) नरकतुल्यगभीरं गर्तं प्रति अधः। तत्र सः पुनः दशदिनानि यावत् निर्गमनमार्गं विना शयितः।

समीपस्थः एकः महान् वानरराजः तस्य आर्तनादं श्रुत्वा गर्तस्य तीरम् आगतवान्। किमपि कर्म प्रारभ्य पूर्वं सः स्वशक्तिं परीक्षितुं गुरुणा पाषाणेन अभ्यासं कृतवान्, येन सः निश्चितवान् यत् एतावत् उच्चतायां मनुष्यस्य भारं वहितुं सः समर्थः अस्ति वा इति आरोहणात् पूर्वम्। सन्तुष्टः सः गर्ते अवतीर्य क्षुधार्तं कृषकं स्वपृष्ठे आरोप्य सुरक्षितं पुनः उत्थितवान्।

प्रयासात् क्लान्तः वानरः केवलं स्वेन रक्षितस्य नरस्य समीपे विश्रामं याचितवान्, वन्यजीवाः वने चरन्ति इति सचेतयित्वा, निद्रायाः समये तस्य रक्षणं कर्तुं प्रार्थितवान्। वानरे निद्रिते कृषकः, अर्धक्षुधितः, नवीनतया स्मरन् यत् वानरस्य देहः क्षुधार्तपथिकाय कियत् मांसं दातुं शक्नोति, पाषाणं गृहीत्वा यथाशक्ति तं प्रहृतवान्, तं हन्तुम् इच्छन्।

आहतः रक्तस्रावं कुर्वन् अपि अहतः वानरः वृक्षेषु पलायित्वा दूरं गतः। सः तत्क्षणमेव अवगतवान् यत् एकाकी त्यक्तः कृषकः वनात् स्वयं निर्गमनमार्गं कदापि न प्राप्स्यति। अतः सः शाखातः शाखां प्रति कूर्दित्वा तस्य अग्रे गतवान्, सुरक्षिततायै पर्याप्तं दूरत्वं स्थापयन् निर्देशान् च उच्चैः दत्त्वा, स्वस्य आक्रमणकारिणम् एकैकं पदं यावत् वाराणस्याः समीपस्थाः सस्यक्षेत्राः दृष्टिपथम् न आगतवन्तः तावत् नीतवान्।

कृषकः कुष्ठरोगेण आक्रान्तः सप्तवर्षाणि पीडितः भ्रमन् वाराणस्याः समीपस्थं मिगचीरोद्यानं प्राप्तवान्, यत्र तस्य नगरस्य राजा तं प्राप्य तस्य दुःखस्य कारणं पृष्टवान्। कृषकः स्वयमेव समग्रां कथां कथितवान्, बलात् अनिच्छया विना स्वस्य कृतघ्नतां विश्वासघातं च अङ्गीकृत्य। तस्य स्वीकारस्य समाप्त्यनन्तरम् एव भूमिः तस्य अधः विदीर्णा अभवत्, तं नरकं प्रति निगीर्य।

बुद्धः शिक्षां समापयन् विश्वासघातिनं कृषकं देवदत्तः इति अभिधाय परिचितवान्। सः स्वयमेव तं रक्षितवान् वानरराजः इति प्रकटितवान्, यः स्वकीयेन व्रणेन रक्तं स्रवन् अपि तं गृहं प्रापितवान्, तं पुरुषं यः तं हन्तुम् इच्छति स्म, सुरक्षितं मार्गं विना अन्यत् किमपि अयाचत। जातकसङ्ख्या ५१६ पालिपिटकस्य अस्याः कथायाः अभिलेखः अस्ति, या एतस्य परिचयस्य अन्तर्गते उक्ता।

गर्ते अवतरणात् पूर्वं पाषाणेन अभ्यासं कृतवतः वानरस्य निर्णयः सरलतया पठितुं शक्यते, तथापि सः केवलं आवेगात् दयालुः इति न, अपि तु अधिकः विवेकपूर्णः इति तं दर्शयति। सः केवलं भावनानुसारं न कृतवान्, तथा च आशां न कृतवान् यत् षष्टिहस्तप्रमाणस्य आरोहणस्य मध्ये अन्यजीवस्य सम्पूर्णभारेण स्वशक्तिः पर्याप्ता भविष्यति। सः स्वसामर्थ्यं पूर्वं सुनिश्चितवान्, यथा तस्य करुणा शिलाम् आरुह्य मध्ये न विफलीभवेत् तथा द्वयोः जीवितं न व्ययेत्।

वानरस्य प्रहारप्रत्युत्तरे कृषकं कथमपि दण्डयितुं गणना नासीत्। सः न तर्कितवान् यत् एतादृशेन हिंसया युक्तः मनुष्यः कस्यचित् अपि साहाय्यस्य दावीं त्यजति। सः केवलम् अवगतवान् यत् त्यक्तः कृषकः वनमध्ये अपि स्वकृत्येन मरिष्यति, तथा च तं तथ्यं पर्याप्तं कारणं मन्यमानः तं मार्गदर्शनं निरन्तरं कृतवान्। जातकः एतं असाधारणं संयमम् अलौकिकम् इति न दर्शयति, अपि तु अन्यस्य क्रूरता स्वस्य अग्रिमकार्यस्य स्वरूपं निर्धारयितुं न दातव्या इति निरन्तरम् अस्वीकारः इति।

कृषकः सप्तवर्षानन्तरं राज्ञः उद्यानं प्राप्तः, स्वदण्डस्य दृश्यचिह्नैः आवृतः; तदा कोऽपि तं स्वयं स्पष्टीकरणं दातुं न अयाचत। तथापि सः समग्रां कथां कथितवान्, तानि अंशानि अपि यानि तं सर्वाधिकं दोषिणं दर्शयन्ति, यथा कुष्ठरोगः एव तस्य ऋणपरिशोधं न पूर्णं कृतवान्। पृथिव्याः न्यायः तस्य स्वकीयैः वचनैः दोषे प्रसाधिते पश्चात् एव आगतः, यत् सूचयति यत् स्वीकारः, यद्यपि विलम्बेन, कथायाः पूर्तये आवश्यकः इति कथा अद्यापि मन्यते।