शकुनजातकम्

जेतवने बुद्धात् ध्यानोपदेशं प्राप्तः एकः भिक्षुः कोसलदेशं गत्वा एकान्ते साधनार्थं अरण्यनिवासे स्थितवान्। तस्य आगमनानन्तरं शीघ्रम् एव तस्य कुटीरं दग्धम्। सः समीपस्थान् ग्रामवासिनः कुटीरपुनर्निर्माणे साहाय्यं याचितवान्, परन्तु ते अनावृष्टेः राहतकार्यम्, क्षेत्रसेचनम्, वपनम्, वेष्टनम्, निर्मूलनम्, कर्तनं च इति कारणानि क्रमेण उक्त्वा विलम्बं कृतवन्तः, यत् ऋतुः ऋतौ अतीतः, परन्तु एकोऽपि भित्तिः न उत्थिता। त्रीन् मासान् सः उन्मुक्ते स्थाने यथाशक्ति साधनां कृतवान्, किञ्चित् प्रगतिम् अपि प्राप्तवान्, परन्तु उचितनिवासं विना अधिकं अग्रे गन्तुं न शक्तवान्। वर्षाकालस्य समाप्त्यनन्तरं सः बुद्धं प्रति प्रत्यागत्य न्यवेदयत् यत् निवासस्य अभावेन तस्य ध्यानं अवरुद्धम् अस्ति। बुद्धः तं शकुनजातकेन उत्तरं दत्तवान्—पालिपाठस्य जातकसङ्ख्या ३६, यत्र एकः संकटः पूर्वमेव दृष्टः, परन्तु यैः श्रोतव्यं आसीत्, तैः उपेक्षितः।

पुरा ब्रह्मदत्ते वाराणस्यां शासति सति बोधिसत्त्वः प्रज्ञावान् पक्षी अभवत्, यः एकस्य विशालस्य वृक्षस्य विस्तृतशाखासु निवसन्तं पक्षिणां महासमुदायं नेतृत्वं कृतवान्। पुरुषपरम्परया यूथः तस्य शाखासु नीडानि अरचयत्, वृक्षः च स्मरणीयेषु सर्वेषु ऋतुषु तान् विश्वस्ततया आश्रयितवान्।

एकस्मिन् दिने वृक्षस्य द्वे बृहत्यौ शाखे वायुना परस्परं प्रेरिते सत्यौ स्थिरेण कर्कशेन घर्षणेन परस्परं घर्षितुं प्रवृत्ते। यतः ताभ्यां घर्षणं भवति स्म, ततः धूलिः अधः अपतत्, तथा अचिरेण तत्र एकः क्षीणः धूमरेखा उत्थिता, यः शाखानां गहने, यत्र ते अन्तहीनं परस्परं घर्षन्ति स्म, ततः उद्गच्छति स्म।

बोधिसत्त्वः धूलिं धूमं च दृष्ट्वा तत्क्षणमेव तस्य अर्थम् अबुध्यत। काष्ठस्य काष्ठेन घर्षणं कालेन अग्निं जनयिष्यति, तथा स्वीयगृहस्य शाखासु उत्पन्नः अग्निः वृक्षं तस्मिन् आश्रितानां सर्वेषां च नाशं करिष्यति। सः यूथं सूचनारूपेण आह्वयत्, स्पष्टं कथयन् यत् यत्र ते विश्वसन्ति, तस्मादेव आश्रयात् संकटम् उत्पद्यते, तथा धूमः किं भविष्यति इति प्रतीक्षां विना तत्क्षणमेव सुरक्षितं स्थानं प्रति गन्तव्यम्।

यूथस्य केचन पक्षिणः बोधिसत्त्वस्य सूचनास्य गम्भीरतां अवगत्य तेन सह तत्क्षणमेव प्रस्थिताः, स्वनेत्रयोः अपेक्षया तस्य विवेकं विश्वसन्तः, यतः अग्निः अद्यापि कस्यापि दृष्टौ न आसीत्। अन्ये तु तत्र एव स्थिताः, तं उपहसन्तः, यत् तेषां राजा सदा एकस्मिन् जलबिन्दौ मकरान् कल्पयति इति वदन्तः। ते स्वपरिचितनीडानि सुखदायकानि शाखाः च त्यक्तुं कोऽपि कारणं न पश्यन्ति स्म, धूलिमात्रेण धूमस्य एकेन सूत्रेण च, यत् सम्भवतः किमपि न सूचयति स्म, इति मन्यमानाः।

अचिरेण, बोधिसत्त्वेन यथा अनुमितम् तथा, द्वयोः शाखयोः घर्षणं यथार्थां ज्वालां प्रज्वालितवत्, तथा अग्निः वृक्षस्य कोटरेषु संगृहीते शुष्कपत्रेषु भस्मराशिषु च प्रसृतः। धूमः शाखासु शीघ्रतरं व्याप्नोत् यत् अवशिष्टाः पक्षिणः स्वपथं प्राप्तुं शक्नुयुः, तथा एकैकशः, अन्धीभूताः सीमिताः च, ते ज्वालासु पतिताः, न च पुनः उत्थिताः।

बुद्धः भिक्षुं प्रति अवदत् यत् सः स्वयं तस्मिन् दूरस्थे जन्मनि प्रज्ञावान् पक्षी आसीत्, यः संकटं समये एव अपश्यत्। ये पक्षिणः सूचनां श्रुत्वा सुरक्षितं स्थानं प्रति उड्डीनाः, ते तस्य स्वशिष्याः इदानीं अभवन्, ये बुद्धस्य विवेकं विश्वसन्ति, यदा संकटं यत् तेषां सूचितं भवति, तत् तेषां स्वनेत्रयोः अपि दृश्यमानं न भवति। भिक्षुः अवगतवान् यत् दग्धस्य कुटीरस्य छदिषः अधः स्वीयाः धैर्यपूर्णाः साधनाः प्रशंसनीयाः आसन्, परन्तु ताः तं एकं स्थानं प्रति गन्तुं स्थानापन्नाः न भवितुं शक्नुवन्ति, यत्र तस्य साधनायाः वास्तविकं गभीरतां प्राप्तुं शक्येत।

जातकस्य बलं उभयोः प्रकारयोः पक्षिणां मध्ये असमानतायां निहितम् अस्ति। ये निर्गताः, ते केवलं परिचितं आसनं सुखं च हारितवन्तः, परन्तु ये स्थिताः, ते धूमः ज्वालारहितः अस्ति इति द्यूतरूपेण सर्वं जोखिमे स्थापितवन्तः। भिक्षोः प्रति प्रेषितः पाठः न तु तस्य त्रीणि मासानि उन्मुक्ते आकाशस्य अधः कठिनं परिश्रमं व्यर्थम् इति, अपितु धैर्यं यदा प्रज्ञेति भ्रान्त्या स्यात्, तदा मनुष्यं एकस्थाने चक्रीभूतः स्थापयति, न तु सुरक्षितं स्थानं प्रति चालयति इति। गम्भीरतया गृहीता सूचना केवलं स्थानान्तरणस्य असुविधां व्ययति; उपेक्षिता सूचना तं सर्वं व्ययति, यस्य रक्षायै सः प्रयतते स्म।