न्यग्रोधमृगजातकम्

प्राचीनायाः काश्याः समीपे वने, पश्चात् वाराणसीति ख्याते, बोधिसत्त्वः असाधारणसौन्दर्ययुक्तः मृगः अजायत। सः सुवर्णवर्णः आसीत्, तस्य नेत्रे वृत्तरत्नसदृशे आस्ताम्, शृङ्गाणि रजतवत् प्रभासन्ते स्म, मुखं रक्तपटवत् अरुणम् आसीत्, खुराः च लाक्षालिप्ता इव आसन्। सः पञ्चशतानां मृगाणां यूथं नेतुम् अवर्धत, न्यग्रोधमृगराजः इति च ख्यातः अभवत्। तस्मिन्नेव वने समीपे शाखनामकस्य नायकस्य अधीनम् अपरं पञ्चशतमृगयूथं विचरति स्म; सः अपि सुवर्णवर्णः आसीत्, शाखामृगः इति उच्यते स्म। पालिपिटके जातकसंख्या द्वादशी निग्रोधमृगजातकम् अभिलिखति यत् कथम् एते द्वे यूथे एकां नियतिं प्राप्नुवन्।

वाराणस्याः राजा मृगयायां प्रगाढम् आसक्तः आसीत्, प्रत्येकभोजने मांसम् इच्छति स्म। अतः सः प्रजाजनान् आदिशत् यत् वनस्य मृगान् विस्तृतं परिवृतम् उद्यानं प्रति प्रेरयन्तु, यत्र सः पार्श्ववर्तिग्रामान् अनुपद्रुत्य स्वेच्छया मृगयां कर्तुं शक्नुयात्। ग्रामवासिनः विशालं वनखण्डं परिवेष्ट्य न्यग्रोधस्य शाखस्य च मृगान् उद्यानवेष्टनस्य अन्तः प्रेरयाञ्चक्रुः। बद्धेषु यूथेषु एतौ द्वौ भव्यौ सुवर्णमृगौ दृष्ट्वा राजा तयोः सौन्दर्येण इतः अभिभूतः अभवत्, यत् सः तौ उभौ तेषाम् अनुचरान् च मृगयातः औपचारिकम् अभयं प्रादात्।

यूथनायकानां कृते अभये सुरक्षिते अपि राजा सामान्यमृगेषु प्रतिदिनं मृगयां कुर्वन् आसीत्, तेन उत्पन्नः भयः वधः च न्यग्रोधं गभीरं व्यथितवान्। दुःखं न्यूनीकर्तुं सः सन्धिम् अप्रस्तावयत्: प्रतिदिनं गुटिकाभिः वृतः एकः मृगः, यस्य पालः स्वयूथस्य शाखस्य च यूथयोः मध्ये परिवर्तेत, स्वेच्छया वधस्थानं प्रति गच्छेत्, येन उद्यानस्य शेषः प्रतिदिनम् अनुधावनभयात् मुक्तः स्यात्। राजा अङ्गीचकार, दीर्घकालं च व्यवस्था अतिष्ठत् — प्रत्येकः मृगः पालक्रमेण स्वं समर्पयन् आसीत्, येन बहवः शान्त्या चरेयुः।

एकदा गुटिका शाखयूथस्य गर्भवत्याः मृग्याः उपरि अपतत्। सा शाखं समीपं गत्वा याचते स्म यत् स्वशिशोः सुरक्षितजन्मपर्यन्तं तस्याः पालः अन्यस्मै मृगाय दीयताम्; तस्याः प्रार्थनायाम् एकस्य न, अपि तु द्वयोः जीवितयोः सम्बन्धः अस्तीति सा निवेदयति स्म। किन्तु शाखः तां स्पष्टं निराकरोत् — नियमः नियम एव अस्ति, सः तस्याः वा अन्यस्य वा कृते गुटिकाक्रमं न परिवर्तयिष्यति इति। निराशा, अन्यस्मिन् आश्रयाभावे च, सा प्रतिद्वन्द्वियूथस्य राजानं न्यग्रोधं प्रति अगच्छत्, यद्यपि तस्याः तस्य कृपायां कोऽपि अधिकारः नासीत्।

न्यग्रोधः मृग्याः याचनां श्रुत्वा यत् केनापि, विशेषतः मृग्या स्वयमपि, अपेक्षितं नासीत् तत् कृतवान्: सः तां प्रत्यावर्त्य सुखेन विश्रमितुम् अवदत्, स्वयं च तस्याः स्थाने वधस्थानं गमिष्यामीति उक्तवान्। सः वधस्थानं गत्वा सामान्यमृगाः प्रतिदिनं यथा कुर्वन्ति तथा स्वकण्ठं तत्र न्यस्तवान् — स्वयूथात् सर्वथा भिन्नस्य, तस्मै प्रत्युपकारं कर्तुम् असमर्थस्य जीवस्य कृते स्वजीवितं समर्पयन्।

राजसूदः समागत्य सुवर्णमृगराजं सामान्यमृग्याः कृते निश्चिते वधस्थाने शान्तं शयानं दृष्टवान्; औपचारिकाभयप्राप्तः प्राणी स्वयं खड्गाय समर्पयति इति विस्मितः सः तत्क्षणम् वाराणस्याः राजानं निवेदयितुं धावितवान्। राजा स्वयम् उद्यानं प्रति सत्वरम् आगत्य पृष्टवान् यत् सन्धिं परामृष्टः सः श्रेष्ठः मृगः स्वयूथस्यापि न भवन्त्याः मृग्याः कृते मृत्वा कथं तं भङ्क्तुम् इच्छति। न्यग्रोधः मृग्याः अवस्थां स्पष्टम् अकथयत्, तथा च तस्याः दुःखम् एकवारं श्रुत्वा सः तत् अन्यस्मै, अपरिचितः वा न वा, हस्तान्तरयितुं न शक्नोतीति उक्तवान्।

राजा, प्रत्युपकारं दातुम् असमर्थाय दत्तया करुणया शब्दातीतं प्रभावितः, न्यग्रोधम् उन्नमयामास, तं मृगीं च उभौ अरक्षत्, उद्याने प्रतिदिनवधः सर्वथा विरमेत् इति घोषितवान्। सः तत्र एव न अतिष्ठत्। यत् तेन दृष्टं तेन प्रेरितः सः तां कृपां बहिः विस्तारयामास, यावत् सा तस्य राज्ये सर्वान् पशून् आवृणोति; येभ्यः मृगेभ्यः प्रथमं गणनारहितायाः करुणायाः रूपं सः अशिक्षयत्, तेभ्योऽपि परं जीवेभ्यः सुरक्षां सः अघोषयत्।

जातकस्य गभीरा शिक्षा एतस्मिन् तथ्ये आधृता अस्ति यत् न्यग्रोधस्य मृग्याः प्रति किमपि ऋणं नासीत्। सा शाखयूथस्य आसीत्, स्वराज्ञा निराकृता च, न्यग्रोधं च अन्यः विकल्पः अविद्यमानत्वात् एव समुपागता। सामान्यः प्राणी तर्केत् यत् अन्यस्य यूथस्य क्लेशाः तस्य यूथस्य एव कार्यम्; किन्तु न्यग्रोधस्य करुणा तादृशीं सीमां न अकरोत्। सा दुःखं प्रतिक्रियायोग्यम् आह्वानं मन्यते स्म, कस्य यूथस्य कः वा राजा तस्य दुःखिनः स्वामित्वम् आवेदयति इति अविचार्य।