सकुणग्घि जातकम्

जेतवने भगवान् बुद्धः भिक्षुभ्यः उपदिष्टवान् यत् स्वकीयभिक्षाचारसीमातः परकीयसीमां कदापि न गन्तव्यम्। स्वोचितसीमातिक्रमणकारी आपदं स्वयमेव आमन्त्रयति इति सावधानं कृत्वा, एतत् स्पष्टीकरणार्थं भगवान् स्वयं पूर्वजन्मनि क्षुद्रपक्षिरूपेण इमं पाठं अधिगतवान् इति कथां अकथयत्। पुरा वाराणसीराज्ये ब्रह्मदत्ते राजति, बोधिसत्त्वः कृषिक्षेत्रे सन्तुष्टः वर्तकः जज्ञे। उन्नतकर्षणरेखासु सूर्यतप्तकठिनमृत्खण्डेषु च रक्षितः सन् विकीर्णबीजान् सुरक्षितं भक्षयति स्म। प्रतिवर्षं खण्डात् खण्डं प्लवमानः कर्षणेन उद्धृतं तृणबीजं संचिनोति स्म। तत्र सः समृद्धः अभवत् यतः भूमिः स्वयमेव तस्य मित्रम् आसीत्—कर्षणरेखाः अतिसंकीर्णाः, मृत्खण्डाः अतिसन्निकटाः च आसन्, येन कश्चिदपि निपतन् श्येनः स्वपक्षौ संकुचयित्वा आक्रमणं कर्तुं न शक्नोति स्म, कठिनभूमिना स्वशरीरं विदारयिष्यति इति भयात्।

एकदा प्रभाते कुतूहलेन भोजनलोभेन च प्रेरितः क्षुद्रः वर्तकः स्वपरिचितसीमातः दूरं वनान्तस्थितं विस्तीर्णं उद्घाटितं तृणक्षेत्रं प्रति भ्राम्यत्, यत्र अपरिचितानि बीजानि नवीनस्वादं प्रतिश्रुतवन्ति। तत्क्षणमेव लुब्धः श्येनः—यः अस्मिन् जन्मनि देवदत्तनामा आसीत्—उच्चवृक्षे उपविष्टः अरक्षितं तं पक्षिणं दृष्ट्वा स्वपक्षौ संकुचयित्वा विद्युद्वत् आकाशात् अवतीर्य तीक्ष्णनखरैः कम्पमानं वर्तकं अग्रहीत्।

धूलौ पीडितः वर्तकः तीव्रं विलपितुम् आरब्धवान्—'अहो! कियत् मूढः अहं यत् स्वकीयं पैतृकं क्षेत्रं त्यक्तवान्! यदि अहं पितृसम्पन्ने रक्षकमृत्खण्डमध्ये स्थितः अभविष्यम्, तदा एषः दर्पयुक्तः श्येनः कदापि मां पराजेष्यत् न!' नखराः तस्य पृष्ठं विदारयन्ति एव सति, सः जानाति स्म यत् पर्वतवत् संचितानि मृत्खण्डानि निपतत्पक्षिपक्षार्थं अतिसंकीर्णाः कर्षणरेखाश्च बहुपीढीतः तस्य सर्वं वंशं रक्षितवन्तः, एकः सः एव क्षणिककुतूहलार्थं तां चिरन्तनां सुरक्षां भङ्क्तवान् इति।

श्येनः व्याधाहंकारेण पूरितः, न कदापि लक्ष्यभ्रष्टस्य व्याधस्य करात् कश्चित् नीचभूखण्डः कंचित् जीवं रक्षितुं शक्नोति इति दृढविश्वस्तः उपहसत्—'अहो दीन जीव! तव तुच्छं क्षेत्रं मम नखरौ निवारयितुं किं कुर्यात्? तव आश्चर्यजनकः दुर्गः कुत्र वर्तते?' वर्तकः साहसेन प्रत्युवाच—'मम दुर्गः कर्षितक्षेत्रम् एव, यत्र गुरुमृत्तिकाखण्डाः पर्वतवत् संचिताः सन्ति!' गर्वितः श्येनः उपहसन्—'तर्हि गच्छ! अहं त्वां पुनः तव तुच्छमृत्खण्डेभ्यः मुञ्चामि! स्थिरः तिष्ठ, पश्य च यत् ते मृत्पर्वताः मम निपातभयात् त्वां रक्षितुं शक्नुवन्ति वा न' इति।

वर्तकः तत्क्षणं कर्षितक्षेत्रं प्रति उड्डीयमानः, पाषाणवत् दृढं विशालं च मृत्खण्डम् आरोहत्, उवाच च—'अधुना अवतर, महाश्येन! अहं प्रतीक्षे!' क्रोधेन उत्तप्तः श्येनः बाणवत् उच्चाकाशं प्रति उड्डीयमानः, पक्षौ संकुचयित्वा, क्षुद्रपक्षिणं प्रति घातकं निपातम् आरब्धवान्। संघट्टनात् किञ्चित्क्षणं पूर्वं वर्तकः त्वरितं मृत्खण्डस्य अधः प्रविष्टवान्। स्वकीयं प्रचण्डं वेगं नियन्त्रयितुम् असमर्थः श्येनः अस्थिभञ्जकशक्त्या दृढे अचलमृत्खण्डे संघट्टितः, शिरःकपालं भिन्नं वक्षश्च चूर्णितं कृतवान्। क्षुद्रः वर्तकः कम्पमानः अपि सर्वथा अक्षतः भूमौ निपतित्वा, यः तं क्षणं पूर्वं नखरयोः धृतवान् आसीत् तस्य महापक्षिणः शरीरोपरि स्थितवान्, स्वशत्रोः अन्तं दृष्ट्वा हर्षितः, स्वकीयेन क्षणिकमौर्ख्येण त्यक्तं पैतृकं भूमिं च अन्ततः तं सर्वथा सुरक्षितं कृतवती इति ज्ञात्वा प्रमुदितः।

जेतवने स्वभिक्षुभ्यः प्रत्यागत्य भगवान् प्राचीनकथायां निहितं पाठं उद्धृतवान्—'मूढाः पशवः अपि स्वसीमातः परसीमां गत्वा शत्रूणां वशं गच्छन्ति। किन्तु स्वसीमायाम् एव स्थिता ते बलवत्तरमपि शत्रुं जयन्ति। यूयमपि, भिक्षवः, स्वकीयां सीमां पैतृकं च अधिकारक्षेत्रं धारयथ—चतुः सतिपट्ठानं, कायस्य वेदनायाः चित्तस्य धर्माणां च सस्मृतिं अनुपश्यनम्। परसीमा नाम चक्षुः-श्रोत्र-घ्राण-जिह्वा-कायप्रियाणि पञ्च कामगुणानि। तत्र भ्रमन् मारस्य पापस्य अवकाशं पादाधारं च ददाति। किन्तु यः चतुः सतिपट्ठाने दृढं तिष्ठति, सः केनापि प्रलोभकेन कदापि पराजितो न भवति' इति। उपदेशान्ते भगवान् जातकं परिचाययत्। दर्पितः श्येनः देवदत्तः आसीत्, अहं च तस्मिन् दूरजन्मनि स्वकीयं त्यक्तं क्षेत्रं स्वरक्षणोपायं कृतवान् वर्तकः आसम्।