सिगालजातकम्

जेतवने भगवान् बुद्धः अवगतवान् यत् पञ्चशताः नवदीक्षिताः भिक्षवः रात्रौ कामवितर्कैः पीड्यन्ते। सः सर्वान् भिक्षून् सम्मील्य तान् चेतयति स्म यत् भिक्षुः कामवितर्कं, द्वेषवितर्कं, विहिंसावितर्कं च — एतान् त्रीन् पापवितर्कान् — कदापि आश्रयेत् मा, यद्यपि ते आदौ लघवः निरपायाः च प्रतीयन्ते। कामः यदि स्थातुं वर्धितुं च अनुज्ञायेत, तर्हि सः स्वकञ्चुके गूढं सर्पमिव भयङ्करः इति सः अवदत्, यः यावत् न दशति तावत् एव शान्तः तिष्ठति। यथा अल्पः प्रमादः अपि तम् अनुमोदयितारं पाशे बध्नाति इति दर्शयितुं सः इमां कथाम् अकथयत्, या जातकट्ठवण्णनायाम् (प्राचीनायां टीकायां यत्र जातककथाः पूर्णतया अभिलिख्यन्ते) क्षुद्रकनिकाये (पालिग्रन्थस्य एकः विभागः) सिगालजातकम्, सङ्ख्या १४८, इति संरक्षिता अस्ति।

यदा ब्रह्मदत्तः वाराणस्यां शासनं करोति स्म, तदा बोधिसत्त्वः गङ्गातीरे निवसन् शृगालः अभवत्। एकदा नद्यास्तीरसमीपे एको वृद्धः गजः मृतः, तस्य गन्धेन आकृष्टः शृगालः शवं परीक्षितुम् आगतः। सः क्रमशः प्रत्येकम् अङ्गं परीक्षितवान् — शुण्डां, दन्तान्, कर्णौ, पादौ, पुच्छं च — तथा प्रत्येकम् अङ्गं स्वदन्तानाम् कृते अतिकठिनं, तस्य विदारणाय प्रयासस्य अयोग्यं च अमन्यत। अधिकं अन्विष्य सः गजस्य उदरे स्वाभाविकक्षयेन विदीर्णं मृदु छिद्रम् अपश्यत्, तत्र च सः अन्तरङ्गान् रुधिरं च भुक्त्वा भोजनं कृतवान्, यत् बाह्यतः प्राप्तात् कस्मात् अपि सुलभं समृद्धतरं च आसीत्।

अन्येषु शवेषु यथा कृतवान् तथा भुक्त्वा निर्गन्तुं न, अपि तु शृगालः स्थातुं निश्चितवान्, गजदेहं युगपत् भोजनगारं तथा आश्रयं मन्यमानः। कालान्तरे इदं सर्वेषां शृगालानां कृते सर्वाधिकं सुखकरं जीवनम् इव प्रतीयते स्म — सर्वत्र मांसस्य प्राचीराः, न मृगया, न भयम्, सूर्यवृष्टिभ्यां च आश्रयः। स प्रतिदिनं अधिकाधिकं स्थूलः आलस्यपरश्च अभवत्, कदापि न विचारयन् यत् यः देहः तम् आश्रयति, सः तस्य अधीनः नास्ति, तथा सः वायोः अनुसारं परिवर्तते, सः तत् लक्षयतु वा न वा। परन्तु यदा ग्रीष्मः आगतः, तदा सूर्यस्य शुष्कवायोः च प्रभावात् गजचर्म बहिः संकुचितम्, येन सः छिद्रः सङ्कुचितः अभवत्, यत्र शृगालः प्रविष्टः आसीत्, यावत् एकदिने सः तत्र एव बद्धः अभवत्।

शुष्यमाणे शवे अन्धकारे उष्णतायां च शृगालः निराशः अभवत्, निश्चितं मन्यमानः यत् लोभः यत्र नीतवान् तत्रैव सः मरिष्यति। यत् प्रतिफलं व्ययरहितम् इव प्रतीयते स्म, तस्य वास्तविकं मूल्यं केवलं तस्मिन् समये आगतं यदा सः पलायितुं न शक्नोति स्म। कियत्कालं यावत् मुक्तिः नाभवत्, शृगालः स्वपोषकस्य एव अन्तः प्रतीक्षितुं शक्तः अभवत्, यत् अधुना कारागारं जातम्, यस्य पूर्वकालिकं सुखं तस्य वास्तविकव्ययस्य आगमने कोऽपि सान्त्वनं न दत्तवान्।

यदा अन्ततः वर्षाकालः समागतः, तदा वृष्ट्या शुष्कं चर्म आर्द्रं जातम्, मृदु च, येन छिद्रं पुनः विस्तृतम्। शृगालः स्वशक्त्या सर्वया सङ्कीर्णेन छिद्रेण निर्गन्तुम् अयतत्, तस्य प्रयासेन तस्य देहात् प्रायः सर्वाणि रोमाणि उत्पाटितानि। सः रोमरहितः, श्रान्तः, गभीरं भीतः च, परन्तु जीवितः बहिः आगतः, एषः सः स्निग्धः शृगालः इति न्यूनतमं परिचितः, यः कतिपयसप्ताहेभ्यः पूर्वं शवस्य गन्धं प्रथमं गृहीतवान्। तं देहं बहिः स्थित्वा यः प्रायः तं हतवान्, सः गाथामेकां उक्तवान्: न पुनः कदापि, न पुनः कदापि, गजस्य देहं प्रविशेयम्; तत्र केवलं भयं त्रासः च अस्ति।

भगवान् कथां समापयन् प्रकटितवान् यत् सः स्वयं तस्मिन् जन्मनि शृगालः आसीत्। सः पञ्चशतान् व्याकुलान् भिक्षून् अवदत् यत् तेषां स्वकीयाः लघवः, चाटुकारिणः कामवितर्काः गजशववत् एव कार्यं कुर्वन्ति: प्रथमदर्शने आकर्षकाः, व्ययरहिताः च, परन्तु यः तेषु स्थिरीभवति, स्थानं च ददाति, तं अकस्मात् परिवेष्टयन्ति। एकवारं सेवितः कामः व्ययरहितः इव प्रतीयते, परं यदा तस्य मनसि गृहं प्राप्नोति, तदा सः स्वद्वारं शनैः सङ्कोचयति, यथा सूर्यः गजचर्म दिनप्रतिदिनं सङ्कुचितवान्, शृगालः तत् अलक्षयन्। पलायनं तदा तस्य आनन्दात् अपि अधिकं मूल्यं दास्यति।